Gözleri su altında şahin gibi gören Bajau halkı

Güneydoğu Asya’nın sularında yüzyıllardır yaşamlarını sürdüren Bajau halkı, denizle kurdukları benzersiz ilişki nedeniyle bilim dünyasının da ilgisini çekiyor. Geleneksel olarak balıkçılık ve serbest dalışla geçinen topluluk, su altında uzun süre kalabilmeleri ve deniz ekosistemini yakından tanımalarıyla biliniyor.

Filipinler, Malezya ve Endonezya çevresindeki kıyı ve adalarda yaşayan Bajau topluluklarının bir bölümü, tarih boyunca teknelerde veya kıyıya yakın ahşap evlerde yaşamış, geçimlerini büyük ölçüde denizden sağlamış durumda. Ancak modern yaşamın yaygınlaşması, kıyı yerleşimlerinin değişmesi ve deniz kaynakları üzerindeki baskılar, geleneksel yaşam biçimlerini dönüştürüyor.

Su altında uzun süre kalabilmelerinin sırrı ne?

Bajau halkının dalış becerileri, bilim insanlarının insan vücudunun çevresel koşullara nasıl uyum sağlayabildiğini araştırmasına da katkıda bulundu. Topluluğun bazı üyeleri, balık ve diğer deniz canlılarını avlamak için serbest dalış yapıyor; bu sırada özel solunum ekipmanları kullanmadan su altında uzun süre kalabiliyor.

2018 yılında Cell dergisinde yayımlanan bir araştırma, Bajau topluluğunda dalak boyutunu inceledi. Araştırmacılar, dalışla geçimini sağlayan Bajau bireylerinin dalaklarının, komşu bir topluluk olan Saluan halkındaki bireylere kıyasla ortalama olarak daha büyük olduğunu belirledi.

Dalak, dalış sırasında vücudun oksijen yönetiminde rol oynayan organlardan biri. Suya dalındığında ortaya çıkan dalış refleksi, kalp atış hızını düşürebiliyor ve kan dolaşımını hayati organlara yönlendirebiliyor. Dalak da depoladığı oksijen bakımından zengin kırmızı kan hücrelerini dolaşıma vererek vücudun oksijen kapasitesine katkıda bulunabiliyor.

Araştırmada, Bajau halkındaki dalak büyüklüğü farklılığının genetik etkenlerle ilişkili olabileceğine dair bulgular elde edildi. Bununla birlikte, topluluğun tüm üyelerinin aynı fizyolojik özelliklere sahip olduğu veya uzun dalış yeteneğinin tek başına dalak büyüklüğüyle açıklanabileceği söylenemez. Eğitim, deneyim, dalış tekniği ve bireysel farklılıklar da önemli rol oynuyor.

Su altında şahin gibi mi görüyorlar?

Bajau halkını anlatan popüler içeriklerde sıkça karşılaşılan iddialardan biri, topluluk üyelerinin su altında son derece keskin bir görüşe sahip olduğu. Bu anlatı, deniz tabanında balık ve diğer canlıları çıplak gözle tespit edebilmeleriyle ilişkilendiriliyor.

İnsan gözü, su altında havadakinden farklı çalışıyor. Su ile gözün korneası arasındaki kırılma farkı azaldığından, gözün görüntüyü odaklama yeteneği önemli ölçüde etkileniyor. Bu nedenle insanlar, su altında genellikle bulanık görür. Deneyimli dalgıçların canlıları daha kolay fark etmesi ise görsel deneyim, çevreyi tanıma ve hareketleri ayırt etme becerileriyle ilişkili olabilir.

Dolayısıyla Bajau halkının su altındaki başarısını yalnızca olağanüstü gözlere bağlamak yerine, uzun yıllara dayanan deneyim ve deniz yaşamına ilişkin derin bilgileriyle birlikte değerlendirmek gerekiyor.

Denizle şekillenen bir kültür

Bajau topluluklarının yaşamında deniz, yalnızca geçim kaynağı değil, aynı zamanda kültürel kimliğin ve toplumsal ilişkilerin de önemli bir parçası. Geleneksel balıkçılık, dalış ve denizcilik bilgisi, kuşaktan kuşağa aktarılan beceriler arasında yer alıyor.

Bununla birlikte, Bajau halkı tek tip bir yaşam biçimine sahip değil. Bazı topluluklar teknelerde veya deniz üzerindeki yerleşimlerde yaşamayı sürdürürken bazıları kıyı köylerinde yerleşik hayata geçmiş durumda. Eğitim, sağlık hizmetleri, vatandaşlık ve resmî kayıtlar gibi alanlarda karşılaştıkları sorunlar da yaşadıkları ülkeye ve yerel koşullara göre değişiyor.

Özellikle deniz kaynaklarının azalması, kıyı bölgelerindeki ekonomik dönüşüm ve iklim değişikliğinin etkileri, geleneksel geçim biçimleri üzerinde baskı oluşturuyor.