Kamuda esnek çalışma sağlık emekçilerine nasıl yansıyor

Geçtiğimiz haftalarda Ekonomi Bakanı Mehmet Şimşek, kamu emekçileri için esnek çalışma düzenlemesi yapılacağına ilişkin bir sinyal verdi. Bu düzenlemede, kamu emekçilerinin çalıştığı zamanların çekirdek ve esnek zamanlar olarak bölünmesi, en fazla 5 saatlik bir zaman diliminin emekçilerin kurumda bulunduğu çekirdek zaman olarak belirlenmesi, kalan zamanın ise esnek belirlenmesi öngörülüyor. Aynı zamanda çalışma saatlerinin yasal başlama süresinden iki saat önce, bitiş saatinden ise üç saat sonrası arasına sıkıştırılması planlanıyor. Yasal çalışma süresinin sekiz saat olarak korunmasının planlandığı iddia edilse de kamu emekçileri 13 saate varan çalışma saati tehlikesiyle karşı karşıya kalabilir.

Çalışma saatleri ve “esnek” olarak ifade edilen zamanlarda kamu emekçilerinin çalışma mekanlarını da kendilerinin seçebileceği ifade edilse de bu saatlerin kamu kurumu tarafından belirlenme yetkisinin olacağı ifade ediliyor. Yani iddia edilenin aksine kamu emekçileri ne zaman ve nerede çalışacağına kendi ihtiyaçları ve istekleriyle karar veremeyecekler.

Kamuda esneklik, geçtiğimiz yıl özellikle doğum yapan kadın kamu emekçilerine yarı zamanlı çalışmanın sağlanması üzerinden çeşitli tartışmalara yol açmıştı. Kamu emekçisi kadınların bir kısmı bu uygulamaya olumlu baksa da bir kısmı da kamusal kreş ve bakım hizmetleri talebinin kadın kamu emekçileri açısından eşit bir biçimde çalışmaya katılabilecekleri ve bakım yüklerini hafifletecek bir hak olarak tartışmıştı.

Sağlık alanında esnek çalışma uzun süredir uygulanıyor

Kamuda esnek çalışmanın iş yerlerinde çokça tartışıldığı bir alan ise sağlık alanı. Sağlık ve Sosyal Hizmet Emekçileri Sendikası MYK Üyesi Eylem Kaya Eroğlu, sağlık alanında adı konmamış olsa da esnek çalışmanın uzun süredir uygulandığını belirterek, esnek çalışmanın “mesai dışı çalışma” ve “vardiyalı çalışma” biçiminde sağlık emekçileri açısından hastanelerde kapana kısılma, ücretlerde düşüş anlamına gelebileceğini vurguladı.

Kamu hastaneleri 2005’te SSK’den Sağlık Bakanlığına devredildiğinde de mesai dışı çalışmanın uygulandığını belirten Eroğlu, sağlık emekçileri açısından tehlikenin son iki üç yıldır daha da yoğunlaştığını dile getirdi. Hemşireler üzerinden konuşan Eroğlu, hemşire sayısının oldukça yetersiz olduğunu, bunun üzerine bir de esnek çalışmanın yaygınlaştırılmasının hemşirelerin hastaneden çıkamaması anlamına geldiğini belirtirken, “Daha fazla para istiyorlar ama ekstra hemşire almak istemiyorlar” dedi.

Genç sağlık çalışanları esnek çalışmaya yatkın

Özellikle genç sağlık çalışanlarından esnek çalışmaya ilişkin talep geldiğini belirten Eroğlu, “Çünkü kreş yok. Var olan sosyal haklar sağlanmadığı için sağlık emekçisi kadınlar çaresiz kalarak esnek çalışmaya ikna oluyor. Durum böyleyken sağlıkta esnek çalışmanın yaygınlaştırılması için bir zemin hazırlamış oluyorlar. Bu talep kışkırtılıyor” ifadelerini kullandı.

İş güvencesi ortadan kayboluyor

Kamu emekçileri, istihdam içinde iş güvencesi en garanti emekçiler olarak görülse de son süreçte bu durum ortadan kalkıyor, esnek istihdam ise güvencesizliğin daha da önünü açar hale geliyor. Eroğlu, özellikle hamile ya da doğum yapan kadın sağlık emekçilerinin kullandığı yarı zamanlı çalışma pratiğinin görev yerinden sürgün biçimde sonuçlandığı pek çok örneğin olduğunu dile getirerek, “Çocuğun varsa çalışma ilişkisi içinde tercih edilmiyorsun. Bir kişiden maksimum verimi almak istiyorlar. Acil ve yoğun bakımda o yüzden son dönemde erkek hemşireleri tercih ediyorlar. Bakım sorunu var çünkü. Hatta kadın hemşireler, nöbetlerini erkek hemşirelere devrediyor. Meslektaşına para karşılığı nöbetini satıyor” dedi.

Mesai dışı çalışma ve sağlıkta ‘performans’ yabancılaşmayı artırıyor

Sağlık emekçisi kadınların birçoğunun sağlık hizmetinin bir “hak” olduğu düşüncesinden uzaklaştığını belirten Eroğlu, “Mesleki yabancılaşma hizmeti üretirken nitelikli üretmeyi de engelliyor. Çalışan yetersizliği var ama personel giderlerini artırmak istemiyorlar. Performans, döner sermaye geliri, ücretlerin düşük tutulması gibi faktörler yabancılaşmayı artırırken Sağlık Bakanlığının sağlık hizmetinin niteliğine ilişkin önemli verileri bulunmuyor. Örneğin biz ameliyatlardan sonra enfeksiyon oranlarını, yataklı hastalardaki yatak yaralarının oranlarını bilmiyoruz. Ancak bunlar, tam da ağır çalışma koşullarının sağlık hizmeti ve sağlık emekçileri üzerindeki etkisini ortaya koyabilir veriler” dedi.

Sağlık emekçilerinin devlet ne olanak veriyorsa o düzeyde sağlık hizmeti ürettiğinin altını çizen Eroğlu, “Örneğin kan almada altı hemşire bir gün boyunca 700 hastanın kanını alıyorsa, bir noktadan sonra o hastayı insan olarak görmeyi bırakıyor. Sağlık emekçisinin kendisi de makineye dönüşüyor. Ya da bir ameliyathane düşünün. Her operasyondan sonra temizlik yapılması gerekiyor ama buna yeterli zaman, personel ve araç gereç sağlanmıyor. Normalde 15-20 dakika temizlik yapılması gerekirken bu süre beş dakikaya iniyor. Temizlik personeli açısından da konuşmak gerekiyor. Birçok yerde İŞKUR üzerinden temizlik personeli istihdam ediliyor. Ama bu personeller de üç kişinin yapacağı işi bir kişi üstleniyor” ifadelerini kullandı.

Kamu kreşleri kısıtlı, bakım yükü kadın sağlık emekçilerinde

Kadın sağlık emekçileri uzun bir süredir 7/24 kamusal kreşler talep etse de Türkiye’de şu an aktif olarak hizmet veren toplam kamu kreşi sayısı sadece 349. Bununla birlikte özellikle kamusal hizmetlerin tasfiyesi süreciyle birçok hastanedeki kamu kreşleri kapatılmaya başlanmış ve kamuda tasarruf tedbirleriyle birlikte de bu süreç hız kazanmıştı. Örneğin İstanbul Anadolu yakasında bulunan Haydarpaşa Numune Hastanesinin kreşi 2013 yılında kapatıldı ve yerine otopark yapıldı. 2024’te ise Ege Üniversitesi Hastanesinde hastane kreşi önce kapatılmaya çalışıldı, ardından özelleştirilmesi gündeme getirildi.

Personel sayısı yetersiz, iş yükü yüksek

OECD ülkelerinde 1000 kişiye ortalama 9.2 hemşire düşerken, Türkiye’de bu sayı 2.9. Sağlık Bakanlığının verilerine göre 2024 yılında hekime müracaat sayısı toplam 1 milyar 47 milyon 877 bin 901 iken bu sayı sadece 264 bin hemşire ile karşılandı. Üstelik hemşirelerin ücretleri de OECD’nin altında kalmaya devam ediyor. Hemşireler bu ortalamanın yüzde 20-25 daha düşük bir miktarını daha fazla çalışarak ancak elde edebiliyorlar.