Kaos GL kararı hatırlatıldı: AYM’den kitap toplatma hakkında özgürlük ihlali kararı

Anayasa Mahkemesi (AYM), aralarında gazeteci ve yazar Hasan Cemal, yazar Yavuz Ekinci, CHP ve HDP’nin de bulunduğu başvurucuların eserlerine ilişkin verilen toplatma, basım, çoğaltma, dağıtım ve satış yasağı kararlarının ifade ve basın özgürlüklerini ihlal ettiğine karar verdi. AYM, toplatma kararlarının kanunilik şartını karşılamadığını belirterek, başvurucular hakkında yeniden yargılama yapılmasına ve manevi tazminat ödenmesine hükmetti. Kararda, AİHM’in daha önceki Kaos GL/Türkiye kararına da yer verilerek, müstehcenlik suçlamasıyla Kaos GL dergisinin bir sayısının toplatılması ve derginin yayımlanmamasının ifade özgürlüğü ihlali olarak değerlendirildiği hatırlatıldı.

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulu, Hasan Cemal, Serfiraz Tuğçe Tatari Demirören, Rojvin Perişan, Yavuz Ekinci, CHP ve HDP’nin de bulunduğu başvuruları 16 Aralık 2025 tarihinde birleştirerek karara bağladı.

"Basın özgürlüklerine müdahale"

Resmi Gazete'nin bugünkü sayısında yayımlanan gerekçeli kararda, başvurucuların yazarı veya basımcısı/yayımcısı oldukları basılmış eserler hakkında toplatma, dağıtım, satış, basım ve çoğaltma yasağı kararları verilmesini ifade ve basın özgürlüklerine müdahale olarak değerlendirdi.

Kararda, 5187 sayılı Basın Kanunu’nun 25. maddesinin üçüncü fıkrasında Türkiye dışında basılmış eserlerle ilgili dağıtım ve satış yasağı öngörüldüğü, başvuru konusu eserlerin tamamının ise Türkiye’de basıldığı belirtildi. AYM, bu nedenle söz konusu hükmün Türkiye’de basılmış eserler hakkında toplatma kararları yönünden kanunilik ölçütünü karşılamadığı sonucuna vardı.

Kararda ayrıca, Türkiye’de basılmış eserler yönünden basım, çoğaltma, dağıtım ve satış yasağı kararı verilemeyeceği, bu nedenle bu yöndeki müdahalelerin de kanunilik koşulunu sağlamadığı ifade edildi.

"Nihai bir yaptırım niteliği kazandı"

AYM, başvuru konusu toplatma kararlarının tamamının 5187 sayılı Basın Kanunu’nun 25. maddesinin ikinci fıkrasında belirtilen suçlardan birinin işlendiği şüphesiyle verildiğini belirtti. Kararda, halen geçerli olan ve uygulanan toplatma kararlarının ceza yargılamalarında geçici ve amaçla orantılı olarak verilmesi gereken bir koruma tedbirinin kapsamını aştığı, basılmış eserler bakımından eserin yok edilmesiyle aynı etkiyi yaratan nihai bir yaptırım niteliği kazandığı tespitine yer verildi.

AYM, bazı başvurularda eserlerin yazarları hakkında yıllar önce kovuşturmaya yer olmadığına karar verildiğine de dikkati çekti. Kararda, bu durumlarda toplatma kararlarının koruma tedbiri niteliğini sürdürdüğünden söz edilemeyeceği belirtildi.

"Toplatma kararları başvuruculara tebliğ edilmedi"

AYM, başvuru konusu toplatma kararlarının hiçbirinin başvuruculara tebliğ edilmediğini de bildirdi. Kararda, basılmış eserin yaratıcısı ya da eseri basan ve yayan kişilerin toplatma kararından haberdar olmalarının ve bu kararlara itiraz etmelerinin zorlaştırıldığı belirtildi. AYM, 5187 sayılı Kanun kapsamında cezai sorumluluğu bulunan ve uygulamada toplatma kararlarına itiraz hakları kabul edilen kişilerin gerekçeli toplatma kararından tebliğ yoluyla derhal haberdar olmalarının, koruma tedbiri şeklindeki müdahaleye karşı etkili bir başvuru yolu sağlanması açısından zorunlu olduğunu ifade etti.

AYM, birden fazla basılmış eser hakkında toplu şekilde verilen toplatma kararlarına da dikkati çekti. Kararda, böyle bir uygulamada her bir basılmış eser yönünden ağır bir koruma tedbirine başvurulmasını meşru ve hukuki kılacak gerekçelerin gösterilmesinin zorlaşacağı, bu durumda toplatma kararına etkili şekilde itiraz etme ve itiraz merciinin etkili denetim yapabilme imkânının da ortadan kalkacağı belirtildi.

"İfade özgürlüğü ihlali"

AYM, kararında AİHM’in Kaos GL/Türkiye kararına da atıfta bulundu. AİHM’in, Kaos GL dergisinin bir sayısının toplatılması ve yayımlanmasının geciktirilmesiyle ilgili olarak ifade özgürlüğü ihlali kararı verdiği hatırlatıldı. AYM, kararda ayrıca AİHM’in Association Ekin/Fransa, RTBF/Belçika, Observer ve Guardian/Birleşik Krallık, Éditions Plon/Fransa, Cumhuriyet Vakfı, Sapan/Türkiye, Handyside/Birleşik Krallık, Tierbefreier e. V./Almanya, Cicad/İsviçre, Kaptan/İsviçre ve Kaya/Türkiye kararlarına da atıfta bulundu.

AYM Genel Kurulu, başvurucuların ifade ve basın özgürlüklerinin ihlal edildiğine karar vererek, ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılmak üzere kararın ilgili mahkemelere gönderilmesine hükmetti. AYM, ayrıca başvuruculara manevi tazminat ödenmesine de karar verdi.

AYM Genel Kurulu, bire karşı 14 üyenin oyuyla hak ihlali kararı verdi.

Hasan Cemal’in kitapları

Hasan Cemal’in “Çözüm Sürecinde Kürdistan Günlükleri” ve “Delila Bir Genç Kadın Gerillanın Dağ Günlükleri” isimli kitapları hakkında 2015 yılında toplatma kararı verilmişti. AYM kararında, kitapların terör örgütü propagandası niteliğinde olduğu gerekçesiyle toplatılmasının talep edildiği, Gaziantep 3. Sulh Ceza Hâkimliği’nin 4 Aralık 2015 tarihinde talebi kabul ettiği belirtildi. İtiraz üzerine Gaziantep 1. Sulh Ceza Hâkimliği, 24 Aralık 2015 tarihinde toplatma ibaresinin kaldırılmasına, kitapların dağıtım ve satışlarının yasaklanmasına karar vermişti. Kitaplar nedeniyle yürütülen soruşturmada İstanbul Başsavcılığı 1 Haziran 2016 tarihinde kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi.

"Boyun Eğme" dergisinin 190. sayısı

Başvurucular arasında Gelenek Basım Yayım ve Ticaret Limited Şirketi de yer aldı. Şirket tarafından basılan “Boyun Eğme” isimli haftalık derginin 11 Ekim 2019 tarihli 190. sayısı hakkında, halkı kin ve düşmanlığa tahrik etme suçunun işlendiği şüphesiyle toplatma kararı verildi. Şirketin itirazı reddedildi. Dergiyi dağıtanlar hakkında yürütülen soruşturma sonucunda İzmir Başsavcılığı, 8 Ocak 2020 tarihinde kovuşturmaya yer olmadığına karar verdi. Kararda, dergide suçun unsurlarını oluşturan bir içerik bulunmadığı ve içeriğin düşünce açıklaması ile eleştiri niteliğinde olduğu belirtildi.

"21 Soruda FETÖ’nün Siyasi Ayağı" kitabı

AYM’nin incelediği başvurular arasında CHP’nin 2020 yılında yayımladığı “21 Soruda FETÖ’nün Siyasi Ayağı” isimli kitap da yer aldı. CHP’nin o dönem genel başkanı olan Kemal Kılıçdaroğlu’nun TBMM grup toplantısında yaptığı konuşmanın kitaplaştırılmasıyla hazırlanan eser hakkında, halkı kin ve düşmanlığa tahrik suçunun işlendiği şüphesiyle soruşturma başlatıldı. Ankara 5. Sulh Ceza Hakimliği kitabın toplatılmasına, basım, dağıtım ve satışının yasaklanmasına karar verdi. CHP’nin itirazı reddedildi.

Yavuz Ekinci’nin "Rüyası Bölünenler" kitabı

Yazar Yavuz Ekinci’nin, Doğan Yayıncılık Eğitim ve Ticaret A.Ş. tarafından yayımlanan “Rüyası Bölünenler” isimli kitabı da AYM’nin inceleme konusu oldu. Kitapta kullanılan ifadeler nedeniyle Ekinci hakkında terör örgütünün propagandasını yapma suçunu işlediği iddiasıyla soruşturma başlatıldı. İstanbul 7. Sulh Ceza Hakimliği, 14 Mart 2023 tarihinde kitabın mevcut kopyalarının toplatılmasına ve basımı, dağıtımı ile satışının yasaklanmasına karar verdi. Ekinci’nin itirazı reddedildi. Kararda, Ekinci hakkında kitapta kullandığı ifadeler nedeniyle terör örgütü propagandası yapma suçundan iddianame düzenlendiği ve davanın ilk derece mahkemesi aşamasında devam ettiği belirtildi.

(ANKA)