Bölgesel ve sektörel asgari ücret: ‘Asıl amaç ücret arbitrajı ve işçiyi işçiye kırdırmak’

Sermaye gruplarının “yaşam maliyetleri farklı”, “az gelişmiş bölgelerde yatırımları teşvik edecek” kılıfıyla uzun yıllardır gündeme getirdiği bölgesel ve sektörel asgari ücret dayatması yeniden raftan indirildi. Asgari ücretin zoraki bir biçimde ortalama ücrete dönüştürüldüğü, geniş işsiz kitlesi ve örgütsüzlük nedeniyle emekçilerin açlık sınırının altında yaşam mücadelesi verdiği Türkiye’de, sermaye mevcut taban ücreti bile "yüksek" bularak parçalamak istiyor.

Peki, bölgesel ve sektörel asgari ücret gerçekte ne getirir? Konuyu farklı boyutlarıyla Prof. Dr. Ömer Faik Anlı ve Doç. Dr. Muammer Kaymak Gazetemiz Evrensel’e değerlendirdi. Akademisyenler Anlı ve Kaymak, bu hamlenin bölgesel eşitsizlikleri giderme maskesi altında ucuz emek rejimini derinleştirmek olduğunda hemfikir. 

Doç. Dr. Muammer Kaymak ise iş çevrelerinin ileri sürdüğü "yaşam maliyeti" gerekçesinin arkasındaki gerçekleri gözler önüne serdi. Gıda, enerji, ulaşım ve tüketim maddelerinde iller arasındaki fiyat farklarının oldukça sınırlı olduğunu; asıl uçurumun barınmada yaşandığını belirten Kaymak, çözümün ücret düşürmek değil kamusal konut politikaları olduğunu söyledi. Kaymak, sosyal konut üretmek yerine lüks konut pazarlayan TOKİ’nin işlevsizliğini de eleştirdi.

Sermayenin asıl hedefinin ülke çapındaki tek taban ücreti parçalamak olduğunu belirten Kaymak, tehlikeyi şöyle özetledi: "Asgari ücret bugün, ne kadar düşük olursa olsun, ülke çapında ortak bir tabandır. Bu tabanın parçalanması, düşük ücretli bölgelerden yüksek ücretli bölgelere işgücü hareketini hızlandırır. Böylece yedek işsiz ordusunun ücretler üzerindeki baskısına, çalışan işçilerin kendi aralarındaki rekabeti de eklenir. Bir bölgedeki ya da sektördeki ücretin düşürülmesi, diğer bölgelerdeki işçilerin de pazarlık gücünü zayıflatır. Yani sermaye, işçileri yalnızca işsizlerle değil, başka bölgeden veya sektörden gelebilecek daha ucuz emekle (ücret arbitrajı) rekabete zorlamak istemektedir."

Ucuz emek rejimini kırmanın yolu: Örgütlenme ve birleşik mücadele

Türkiye kapitalizminin uluslararası alanda ucuz emek üzerinden rekabet etmeye çalıştığını ifade eden Kaymak, sendikal hareketin sadece ulusal asgari ücreti savunmakla yetinmeyip bu ucuz emek rejimini kökten sarsacak bir hat izlemesi gerektiğini vurguladı.

Çözümün esneklikte değil, örgütlenmede olduğunu belirten Kaymak, "Bunun yolu örgütlenmeden geçiyor. Sendikal örgütlenmenin ve toplu sözleşmenin yaygınlaşması, sermayenin işçileri bölge, sektör, milliyet ya da göçmenlik statüsü üzerinden birbirine karşı kullanma ve ücret arbitrajı yapma imkânını daraltacaktır. Liberal iktisatçıların sürekli yakındığı düşük verimlilik sorununun çözümü de burada yatıyor. Sermayenin ucuz emeğe erişimi zorlaştıkça, rekabeti ücretleri düşürerek değil verimliliği artırarak sürdürme baskısı güçlenecektir. Bu da teknolojik yenilenmeyi ve daha yüksek katma değerli üretime yönelmeyi teşvik edecektir. Türkiye’nin düşük ücret–düşük verimlilik sarmalından çıkışının yolu, sermayeye yeni ucuz emek olanakları sunmak değil, ucuz emeğe dayalı rekabet modelini sürdürülemez hale getirmektir. Bölgesel ve sektörel asgari ücrete karşı çıkmak gerekir. Ancak ucuz emek rejimini asıl kıracak olan, işçi sınıfının sermayenin serbestçe ücret arbitrajı yapmasını engelleyecek ölçüde örgütlenmesidir” dedi.

‘Bölgesel asgari ücret sınıfsal tercih’

Prof. Dr. Ömer Faik Anlı, asgari ücretin yalnızca piyasada alınıp satılan bir “emek fiyatı” olmadığını, insanın insanca yaşama hakkının güvencesi olduğunu vurguladı. Emeğin değeri ile piyasadaki fiyatının aynı şey olmadığını belirten Anlı:

"Asgari ücret kavramının varlık nedeni zaten emeğin bütünüyle piyasa mekanizmasına bırakılamayacağının kabul edilmiş olmasıdır. Bir bölgenin daha yoksul olması, o bölgede yaşayan ve çalışan insanların emeğinin de daha ucuz olması gerektiği anlamına gelmez. Bölgesel farklılaştırma, eşitsizliği azaltmak yerine onu ücret sistemi içinde kalıcılaştırır. 'Bu bölgede hayat daha ucuz, öyleyse ücret daha düşük olmalıdır' demek teknik değil, normatif ve sınıfsal bir tercihtir."

Bölgesel veya sektörel asgari ücret belirlemenin nerede yaşamanın ne kadar maliyetli olduğunu ölçmeyi gerektirdiğini belirten Prof. Dr. Anlı, burada ölçülen şey ile ölçülmek istenen şey arasında derin bir fark bulunduğunun altını çizdi:

"Kira, gıda ve ulaşım giderleri hesaplanabilir. Buna karşılık eğitim olanaklarına erişim, kültürel yaşama katılım, geleceğe ilişkin güvence veya kişinin başka bir yerde hayat kurabilme imkânı aynı kolaylıkla ölçülemez. Daha önemlisi, 'bu bölgede hayat daha ucuzdur' önermesinden 'öyleyse burada yaşayan insanın asgari ücreti daha düşük olmalıdır' sonucuna doğrudan geçilemez. İlki ekonomik bir tespittir, ikincisi ise normatif bir karardır. Böyle bir karar bölgesel farklılıkları gidermeyi değil, farklı yaşam standartlarını kalıcılaştırmayı da beraberinde getirebilir."

‘Bölgesel ve sektörel asgari ücret önerisi ilginç bir karşıtlık yaratıyor’

Tartışmanın Evrensel Temel Gelir fikirlerinin konuşulduğu yeni ekonomik koşullarda daha da dikkat çekici hale geldiğini ifade eden Anlı, küresel gelişmeler ile Türkiye’deki yönelim arasındaki çelişkiyi şöyle özetledi:

"Otomasyon, yapay zekâ, platform ekonomisi ve güvencesiz çalışma biçimleri nedeniyle artık yalnızca 'emeğin asgari fiyatı ne olmalıdır?' sorusu tartışılmıyor. Bunun yanında 'insanın asgari yaşam güvencesi bütünüyle ücretli çalışmaya bağlı olmak zorunda mıdır?' sorusu da soruluyor. Evrensel temel gelir tartışmasının önemli yönlerinden biri, belirli bir asgari yaşam güvencesini kişinin sektöründen, mesleğinden ve işgücü piyasasındaki konumundan belirli ölçülerde bağımsızlaştırma arayışıdır. Bu açıdan bölgesel ve sektörel asgari ücret önerisi ilginç bir karşıtlık yaratmaktadır. Bir tarafta asgari yaşam güvencesini kişinin işgücü piyasasındaki konumundan daha bağımsız hâle getirme arayışı vardır. Diğer tarafta ise aynı güvenceyi bölge ve sektör gibi yeni değişkenlere bağlama önerisi bulunmaktadır."

‘Asıl hedef asgari standardı mümkün kılacak koşulları yaratmak olmalı’

Türkiye'nin bölgeleri ve sektörleri arasındaki ekonomik farklılıkların faturasının işçiye aktarılamayacağını vurgulayan Anlı, "Bölgesel kalkınmışlık farklarının yükünü daha düşük ücret yoluyla işçiye aktarmak yerine bu farklar vergi, prim desteği, yatırım teşviki, konut, ulaşım ve sosyal transfer politikalarıyla karşılanabilir. Böylece ekonomik farklılıklar dikkate alınırken emeğin asgari değeri bölünmemiş olur. Sonuçta asgari ücretteki 'asgari' ifadesi yalnızca ekonomik bir tabanı değil, toplumsal olarak altına inilmesini kabul etmediğimiz bir yaşam düzeyini anlatıyorsa, çözüm bu sınırı bölgelere ve sektörlere göre aşağı çekmek olmamalıdır. Asıl hedef, bu asgari standardı ülkenin her yerinde mümkün kılacak ekonomik ve sosyal koşulları yaratmaktır” ifadeleriyle çözümün çerçevesini çiziyor.