DEM Parti’li Çelenk, İliç maden faciasını Meclis gündemine taşıdı: ‘İki buçuk yılı aşkın süre geçti, facianın çevresel sonuçları hâlâ belirsiz’

DEM Parti Diyarbakır Milletvekili Sevilay Çelenk, 9 maden işçisinin yaşamını yitirdiği İliç maden faciasının ardından bölgedeki çevresel kirlilik, rehabilitasyon çalışmaları ve Çöpler Altın Madeninin Cengiz Holding’e devir sürecini Meclis gündemine taşıdı. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum ile Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın yanıtlaması istemiyle soru önergeleri veren Çelenk, facianın üzerinden iki buçuk yılı aşkın süre geçmesine rağmen siyanür ve ağır metaller içeren yaklaşık 10 milyon metreküplük toprak kütlesinin çevre ve Fırat havzası üzerindeki etkilerine ilişkin güncel bilgilerin kamuoyuyla paylaşılmadığına dikkat çekti.

Facianın üzerinden iki buçuk yılı aşkın süre geçti

13 Şubat 2024 tarihinde Anagold Madencilik tarafından işletilen Çöpler Altın Madeninde meydana gelen ve 9 maden işçisinin hayatını kaybettiği facianın üzerinden iki buçuk yılı aşkın süre geçti. DEM Parti Diyarbakır Milletvekili Sevilay Çelenk tarafından verilen soru önergelerinde, siyanür ve ağır metaller içeren 10 milyon metreküpe yakın toprak kütlesinin çevreye ve kısmen Karasu Nehri ile Fırat havzasına yayıldığı hatırlatıldı. Çelenk, aradan geçen süreye rağmen çevresel kirliliğin kapsamı ve etkilerine ilişkin güncel bilgilerin kamuoyuyla paylaşılmadığına dikkat çekti. Kirliliğin giderilmesine yönelik çalışmalar ile bağımsız bilimsel izleme süreçlerinin de belirsizliğini koruduğunu belirten Çelenk, bölgedeki toprak, yer altı suyu ve yüzey sularında yapılan analizlerin sonuçlarının kamuoyuna açıklanmasını istedi.

Bölge halkının sağlığına yönelik ne gibi çalışmalar yapılıyor?

Önergede, başta Çöpler ve Sabırlı köylerinde yaşayanlar olmak üzere bölge halkının sağlığına yönelik çalışmalar da ele alındı. Çelenk, facianın ardından bölgede herhangi bir sağlık taraması, izleme veya epidemiyolojik çalışma yapılıp yapılmadığını sordu. Ayrıca TMMOB, Türk Tabipleri Birliği, Türkiye Barolar Birliği ve bağımsız akademisyenlerin kirliliğin izlenmesi ve rehabilitasyon süreçlerine dahil edilmesine yönelik bir çalışma bulunup bulunmadığının açıklanmasını istedi.

“Kirleten öder” ilkesi uygulanıyor mu?

Bölgedeki toprağın ve suyun eski haline getirilmesine yönelik somut bir rehabilitasyon ve restorasyon planının bulunup bulunmadığını soran Çelenk, kirliliğin giderilmesi için yapılan harcamaların nasıl karşılandığının da açıklığa kavuşturulmasını istedi. Çelenk, söz konusu maliyetin “kirleten öder” ilkesi uyarınca madenin işletmecisi Anagold Madencilik’e mi yükletildiğini yoksa kamu kaynaklarından mı karşılandığını önergesine taşıdı.

2022’deki siyanür sızıntısından sonra alınan önlemler yeterli miydi?

Aynı maden sahasında 21 Haziran 2022 tarihinde yaşanan siyanür sızıntısına da dikkat çeken Çelenk, sızıntının ardından alındığı belirtilen önlemlerin yeterliliğini gündeme getirdi. Çelenk, bu önlemlerin 2024’te yaşanan facianın ardından yeniden değerlendirilip değerlendirilmediğini Bakanlığa sordu.

Erzincan İdare Mahkemesinin madenin 2021 tarihli ÇED Olumlu kararına ilişkin verdiği ve Danıştay tarafından kesinleştirilen iptal kararına da değinen Çelenk, karar sonrasında maden sahasındaki faaliyetlerin mevcut hukuki durumunun açıklığa kavuşturulmasını istedi.

Çöpler Altın Madeninin Cengiz Holding’e devri

Soru önergesinde maden sahasının el değiştirmesine ilişkin sürece de geniş yer verildi. SSR Mining’in Çöpler Altın Madeni ile Çakmaktepe, Bayramdere, Mavialtın ve Tunçpınar sahalarındaki yüzde 80’lik payının 1,5 milyar dolar bedelle Cengiz Holding’e satışına ilişkin kesin hisse alım sözleşmesinin 26 Mart 2026 tarihinde imzalandığını hatırlatan Çelenk, devir sürecinde mevcut çevresel kirliliğin giderilmesi ve rehabilitasyon yükümlülüklerinin devralan şirket tarafından açıkça üstlenilip üstlenilmediğine ilişkin Bakanlıklardan yanıt istedi. Çelenk ayrıca Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü ile Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının devir işlemine onay verirken çevresel rehabilitasyonun tamamlanmasını veya bağımsız bir çevresel durum tespiti yapılmasını ön koşul olarak arayıp aramayacağını sordu. Devrin, 43 sanıklı dava dahil devam eden ceza ve idari yargılama süreçleri üzerindeki olası etkileri de önergede kendine yer buldu.

Cengiz Holding’e bir yıllık geçici faaliyet belgesi

Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından 24 Temmuz 2026 tarihinde Cengiz Holding’e bir yıl süreyle geçerli olmak üzere geçici faaliyet belgesi verilmişti. Çelenk, devir sonrasında Çöpler, Çakmaktepe, Bayramdere, Mavialtın ve Tunçpınar sahalarında madencilik faaliyetlerinin yeniden başlatılması veya kapasite artışı talep edilmesi halinde sahaların ayrı ayrı değil, bütünsel ve kümülatif bir ÇED sürecine tabi tutulması gerektiğine dikkat çekti.

2009 tarihli ÇED genelgesi hâlâ uygulanıyor mu?

Çelenk, eski Çevre ve Orman Bakanlığının 2009/7 sayılı genelgesi kapsamında, mahkemeler tarafından kısmen iptal edilen ÇED kararlarının bütünsel bir yeniden değerlendirmeye tabi tutulmadan yalnızca eksik bölümlerin düzeltilmesi yoluyla yeniden onaylanabilmesine ilişkin uygulamanın devam edip etmediğini sordu.

Bu uygulamanın özellikle madencilik projelerinde kümülatif çevresel etkinin bütünlüklü biçimde değerlendirilmesini güçleştirdiği yönündeki eleştirilere yer veren Çelenk, söz konusu genelgenin gözden geçirilmesine yönelik bir çalışma bulunup bulunmadığının açıklanmasını istedi.

İliç faciasından sonra diğer madenler denetlendi mi?

İliç’te yaşanan facianın ardından benzer nitelikteki maden işletmelerinde alınan önlemlere de dikkat çeken Çelenk, siyanürlü veya kimyasal liç yöntemi kullanan, atık depolama veya baraj tesisi bulunan maden işletmelerinde ülke genelinde denetim yapılıp yapılmadığını sordu. Çelenk, bu denetimlerde acil durum planları ve atık depolama tesislerinin stabilitesi açısından herhangi bir eksiklik veya risk tespit edilip edilmediğine ilişkin bilgi istedi.

27 Ocak 2026 tarihinde Bursa’nın Yenişehir ilçesine bağlı Kirazlıyayla Mahallesi’nde MEYRA Mühendislik Proje ve Madencilik’e ait atık depolama alanının çökmesi sonucu yaşanan kirliliği hatırlatan Çelenk, “İliç'te edinilen tecrübeler ışığında ne tür acil ve kalıcı önlemler alınmıştır? Bu sahada da bağımsız bir bilirkişi incelemesi ve kamuoyuna açık bir soruşturma süreci başlatılmış mıdır?” diye sordu.

Çevrenin Ceza Hukuku Yoluyla Korunması Sözleşmesi de gündemde

Soru önergesinde, Avrupa Konseyinin 3 Aralık 2025 tarihinde imzaya açtığı Çevrenin Ceza Hukuku Yoluyla Korunması Sözleşmesi’ne de değinildi. Türkiye’nin CETS No. 228 sayılı sözleşmeyi imzalaması ve onaylamasına yönelik bir çalışma bulunup bulunmadığı da Çelenk’in Bakanlıklara yönelttiği sorular arasında yer aldı.

Çelenk Bakanlara şu soruları yöneltti:

1.13 Şubat 2024 tarihli heyelan sonrasında bölgeye yayılan siyanür ve ağır metal (kurşun, arsenik, kadmiyum, cıva, antimon, çinko vb.) içerikli toprak ve atık kütlesinin kapsamı (etkilenen alan büyüklüğü, hacim) Bakanlığınızca tespit edilmiş midir? Bu tespite ilişkin rapor kamuoyuyla paylaşılmış mıdır?

2.Facia sonrasında bölgede toprak, yer altı suyu ve yüzey suyu (Karasu Nehri, Bağıştaş Barajı, Fırat Nehri havzası) kirliliğinin izlenmesine yönelik hangi sıklıkla, hangi kurum/kuruluşlar tarafından örnekleme ve analiz yapılmaktadır? Bu analizlerin sonuçları düzenli olarak kamuoyuyla paylaşılmakta mıdır?

3.Söz konusu kirliliğin Karasu Nehri ve Fırat Nehri havzası üzerinden sınır aşan bir etki yaratıp yaratmadığı ayrıca değerlendirilmiş midir? Bu kapsamda aşağı kıyıdaş ülkelere herhangi bir bilgilendirme yapılmış mıdır?

4.Bölgede toprağın ve suyun eski haline getirilmesi (rehabilitasyon/restorasyon) amacıyla hazırlanmış somut bir eylem planı bulunmakta mıdır? Bulunuyorsa bu planın içeriği, sorumlu kurum/kuruluşlar ve öngörülen tamamlanma takvimi nedir?

5.Kirliliğin giderilmesine yönelik çalışmaların maliyeti ne kadardır ve bu maliyet "kirleten öder" ilkesi uyarınca işletmeci şirkete (Anagold Madencilik San. ve Tic. A.Ş.) mi yükletilmektedir, yoksa kamu kaynağından mı karşılanmaktadır?

6.Facia sonrasında bölge halkının (başta Çöpler ve Sabırlı köyleri olmak üzere) sağlığına yönelik herhangi bir tarama, izleme veya epidemiyolojik çalışma yürütülmüş müdür? Yürütülmüşse bulguları nelerdir?

7.Türk Mühendis ve Mimar Odaları Birliği (TMMOB), Türk Tabipleri Birliği (TTB), Türkiye Barolar Birliği gibi meslek örgütlerinin ve bağımsız akademisyenlerin, bölgedeki kirlilik izleme ve rehabilitasyon süreçlerine gözlemci veya danışman sıfatıyla dahil edilmesi yönünde bir çalışma yapılması düşünülmekte midir?

8.21 Haziran 2022 tarihinde aynı sahada yaşanan siyanür sızıntısı sonrasında alındığı belirtilen önlemlerin yeterliliği, 13 Şubat 2024 tarihli facia sonrasında ayrıca değerlendirilmiş midir? Bu değerlendirmenin sonuçları nelerdir?

9.Erzincan İdare Mahkemesi'nin 2021 Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) Olumlu kararına ilişkin verdiği ve Danıştay tarafından kesinleştirilen iptal kararı sonrasında, söz konusu maden sahasındaki faaliyetlerin mevcut hukuki durumu nedir? Sahada faaliyetin tamamen durdurulup durdurulmadığı, kısmen devam edip etmediği kamuoyuna açıklanacak mıdır?

10.SSR Mining'in Çöpler Altın Madeni ve bağlı Çakmaktepe, Bayramdere, Mavialtın ve Tunçpınar sahalarındaki %80'lik payının Cengiz Holding'e devrine ilişkin 26 Mart 2026 tarihli hisse alım sözleşmesi kapsamında; devrin, sahadaki mevcut çevresel kirliliğin giderilmesine ve rehabilitasyonuna ilişkin yükümlülüklerin devralan şirket tarafından açıkça üstlenilmesi şartına bağlanıp bağlanmadığı Bakanlığınızca değerlendirilmiş midir?

11.Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü ile Bakanlığınızın, söz konusu devir işlemine onay verirken, facia sahasındaki çevresel rehabilitasyonun tamamlanmasını veya bağımsız bir çevresel durum tespiti yapılmasını ön koşul olarak arayıp aramayacağı; devrin, devam eden ceza ve idari yargılama süreçlerini (43 sanıklı dava dahil) herhangi bir şekilde etkileyip etkilemeyeceği hususunda bir değerlendirmeniz bulunmakta mıdır?

12.Devir sonrasında Çöpler, Çakmaktepe, Bayramdere, Mavialtın ve Tunçpınar sahalarında madencilik faaliyetlerinin yeniden başlatılması veya kapasite artışı talep edilmesi halinde, bu sahaların ayrı ayrı değil, bütünsel ve kümülatif bir ÇED sürecine tabi tutulması yönünde Bakanlığınızca bir tedbir alınması düşünülmekte midir?

13.(Eski) Çevre ve Orman Bakanlığı'nın 2009/7 sayılı genelgesi kapsamında, mahkemelerce kısmen iptal edilen ÇED kararlarının, bütünsel bir yeniden değerlendirmeye tabi tutulmaksızın yalnızca eksik bölümlerin düzeltilmesi suretiyle yeniden onaylanabilmesi uygulaması devam etmekte midir? Bu uygulamanın madencilik projelerinde kümülatif çevresel etkinin tam olarak değerlendirilmesini güçleştirdiği yönündeki eleştiriler karşısında, söz konusu genelgenin gözden geçirilmesine yönelik Bakanlığınızın bir çalışması bulunmakta mıdır?

14.İliç'te yaşanan facia sonrasında, benzer nitelikte (siyanürlü/kimyasal liç yöntemi kullanan, atık depolama/baraj tesisi bulunan) diğer maden işletmelerinde acil durum planları ve atık depolama tesislerinin stabilitesi bakımından ülke genelinde bir denetim/tarama yapılmış mıdır? Yapılmışsa hangi tesislerde ne tür eksiklik veya risk tespit edilmiştir?

15.Ocak 2026'da Bursa'nın Yenişehir ilçesi Kirazlıyayla Mahallesi'nde MEYRA Mühendislik Proje ve Madencilik San. ve Tic. A.Ş.'ye ait atık depolama alanının çökmesi sonucu yaşanan kirliliğe ilişkin olarak, İliç'te edinilen tecrübeler ışığında ne tür acil ve kalıcı önlemler alınmıştır? Bu sahada da bağımsız bir bilirkişi incelemesi ve kamuoyuna açık bir soruşturma süreci başlatılmış mıdır?

16.Türkiye'nin, Avrupa Konseyi'nin 3 Aralık 2025 tarihinde imzaya açtığı Çevrenin Ceza Hukuku Yoluyla Korunması Sözleşmesi'ni (CETS No. 228) imzalaması ve onaylaması yönünde bir çalışma bulunmakta mıdır?