İHD 2025 Yılı Hak İhlalleri Raporu: Sandığa darbe, sokağa yumruk

İnsan Hakları Derneği’nin (İHD) basından ve açık kaynaklardan derlediği bilgilerle hazırladığı 2025 Yılı Hak İhlalleri Raporu, Kürt sorununda çatışmalı süreç geride kalsa da birçok temel alanda insan hakları ihlallerinin tüm ağırlıyla varlığını sürdürdüğünü ortaya koydu. Raporda, “barış ortamını besleyip güçlendirecek yeterli demokratik adımların atılmaması, üstelik her türlü toplumsal tepkiyi yargı kılıcı ve kolluk sopasıyla bastırmayı düstur edinen yönetim anlayışının devam etmesi yine pek çok temel hakkın ihlaline yol açtı” tespitinde bulunuldu.

Rapora göre, 2025 yılında en çok hak ihlali tespit edilen iller sırasıyla İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa, Van, Antalya, Diyarbakır, Mersin, Kocaeli ve Şırnak oldu. Nüfusa oranla en sık hak ihlali tespit edilen illerin başını ise Tunceli (Dersim) çekti. Onu sırasıyla Erzincan, Bolu, Kırşehir, Şırnak, Van, Ankara, İstanbul, Elazığ ve Iğdır takip etti.

10 yılda 20 bini aşkın kişi iş cinayetlerinde öldü

Rapora göre, yaşam hakkına yönelik ihlaller sonucu en az 2.749 kişi hayatını kaybetti, en az 1.112 kişi yaralandı. Yaşam hakkı ihlallerinde başı iş cinayetleri çekti. 2025 yılında en az 2.105 kişi iş cinayetleri sonucu yaşamını yitirdi. Böylece 2016-2015 yılları arasında, 10 yılda iş cinayetleri sonucu ölen kişi sayısı 20.009 kişiye ulaştı. 2025’in ekonomik kriz ve MESEM vb. uygulamalarla çocuk işçiliğinde yaşanan kitleselleşmenin sonuçlarına da dikkat çekilen raporda, 26’sı 14 yaş ve altı, en az 94 çocuğun iş cinayetlerinde hayatını kaybettiği aktarıldı.

Aile Yılında erkek şiddeti

Rapora göre, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın “Aile Yılı” ilan ettiği 2025 yılında, kadınlar ve çocuklar yine erkek şiddetinin hedefi oldular. Her gün en az bir kadın ya da çocuk erkek şiddeti sonucu yaşamını yitirdi. Kadınlar en çok iktidarca konumlandırıldıkları “evde” şiddete maruz kalırken, bu şiddetin faili de yine eski/yeni eşler, partnerler ile baba, kardeş, damat gibi erkek aile fertleriydi.

Çatışmalı süreçte 36 bin 479 kişi hayatını kaybetti

Raporda, İHD’nin 1991 yılından bu yana yaptığı çalışmalara dayanılarak, Kürt sorununda çatışmalı süreç nedeniyle en az 36.479 kişinin yaşamını yitirdiği aktarıldı. İHD’nin verilerine göre, 25 yıllık bu süreçte 27.025 kişinin doğrudan operasyon ve çatışmalarda, 9.454 kişinin ise çatışmalı süreçle bağlantılı diğer saldırı ve yaşam hakkı ihlalleri sonucu hayatını kaybetti.

İhmaller sonucu 159 kişi yaşamını yitirdi

Rapora 2025 yılında, en az 159 kişi resmi ihmal ve denetimsizlik sonucu hayatını kaybetti. Deprem, sel vb. doğa olayları sonucu en az 1 kişi öldü, en az 180 kişi yaralandı. Bolu’da otel yangınında 34’ü çocuk, toplam 78 kişi yaşamını yitirdi. Orman yangınlarında 10 kişi yaşamını yitirdi. Kolluk güçlerine ait araçların karıştığı kazalar sonucu 20’si asker, 7’si mülteci, 1’i çocuk en az 29 kişi yaşamını yitirdi.

Ayrıca, kolluk güçlerinin silah kullanma yetkisini ihlal etmesi sonucu en az 3 kişi yaşamını yitirdi, en az 5 kişi yaralandı.

Saldırılar sonucu 15 kişi hayatını kaybetti

2025 yılında politik nedenler ya da ırkçı, ayrımcı, fobik saiklerle gerçekleştirilen en az 43 fiziksel ya da silahlı saldırı basına yansıdı. Bu saldırılarla en az 148 kişi doğrudan hedef alınırken, bu saldırılarda en az 15 kişi yaşamını yitirdi, en az 52 kişi yaralandı.

En az 9 gazeteci saldırıya uğradı. Hakan Tosun hayatını kaybetti. Dönemin CHP Genel Bşk. Özgür Özel fiziksel saldırıya uğradı. IŞİD ile ilişkili 2 saldırıda, en az 6 polis ve 6 silahlı örgüt militanı yaşamını yitirdi. En az 5 fobik saldırı tespit edildi. 1 trans kadın öldürüldü. 8 ırkçı saldırıda en az 14 kişi yaralandı. 12 yaşındaki mülteci çocuk evinde uğradığı saldırı sonucu öldürüldü. Fındıklı Belediye Başkanı saldırıya uğradı.

2025 yılında en az 1842 kişi işkence ve diğer kötü muamele niteliğindeki uygulamalara maruz kaldı.

Ankara’da gözaltında işkence gördüğü iddia edilen Musa Nargüner, tedavi gördüğü hastanede yaşamını yitirdi. 1’i geri gönderme merkezlerinde en az 90 kişi resmi gözaltı yerlerinde işkence ve kötü muameleye maruz kaldı. 1493’ü toplantı ve gösterilere yönelik kolluk müdahalelerinde olmak üzere, en az 1592 kişi resmi gözaltı yerleri dışında işkence ve kötü muameleye maruz kaldı. En az 185 mahpus hapishanelerde işkence ve kötü muameleye maruz bırakıldı.

13 belediyeye kayyum, 16 belediye başkanına tutuklama

2024 yerel seçimlerinden 2025 yılı sonuna kadar 27 belediye başkanı görevden uzaklaştırıldı, 13 belediyeye kayyum atandı. 16 belediye başkanı tutuklandı.

24 milyon 808.508 kişinin yaşadığı, 5’i büyükşehir 10 ilin belediye başkanları görevden uzaklaştırıldı. 2024 Yerel Seçimlerinden 2025 sonuna kadar, İstanbul’da 8 belediye başkanı görevden uzaklaştırılarak tutuklandı. Eş Başkanları görevden uzaklaştırılan 10 DEM Partili belediyenin (2’si büyükşehir) tamamına kayyum atandı. Başkanları görevden uzaklaştırılan 16 CHP’li belediyenin 3’üne (Esenyurt, Şişli, Ovacık) kayyum atandı. 12’si tutuklandı. Biri (Adıyaman) göreve iade edildi.

Sokağa yasak

2025 yılında 13 ilde valilikler, 19 farklı kararla toplamda 126 gün süreyle her türlü eylem ve etkinliği yasakladı. Bu karardan etkilenen toplam nüfus 40 milyon 834 bin 555 kişi oldu. Aynı dönemde 10 ilçede 11 farklı Valilik/Kaymakamlık kararıyla toplamda 74 gün süreyle her türlü eylem ve etkinlik yasaklandı.

Toplantı ve gösterilere yönelik kolluk müdahaleleri sonucu 131 kişi yaralanırken, en az 8477 kişi gözaltına alındı.

Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alınmasını takip eden 9 günde, protestolar nedeniyle en az 1.879 kişi gözaltına alındı, en az 260 kişi tutuklandı.

42 gazeteci tutuklandı

Rapora göre, 2025 yılı basın özgürlüğü bakımından yine kötü bir tablo ortaya koydu. Gazeteci Hakan Tosun uğradığı saldırı sonucu yaşamını yitirdi. Leman dergisinin binası ve Evrensel gazetesinin İzmir Bürosu saldırıya uğradı. En az 42 gazeteci ve medya çalışanı/yöneticisi yıl içerisinde tutuklandı. 2025 yılı sonu itibariyle 28 gazeteci cezaevindeydi. En az 303 gazeteci yargısal tacize maruz kaldı. En az 42 gazeteci hapis cezası ile cezalandırıldı. En az 2 TV kanalına kayyum atandı, en az 3 TV kanalına TMSF el koydu. En az 489 habere erişim engeli getirildi. RTÜK, TV kanallarına 25 gün ekran karartma ve 146,7 milyon ₺ idari para cezası verdi. En az 489 habere erişim engeli getirildi.

Konuşana gözaltı ve soruşturma

2025 yılında düşüncelerini yazılı, sözlü ya da başka biçimlerde ifade ettiği için en az 507 kişi gözaltına alındı, en az 109 kişi tutuklandı.

İfadeleri nedeniyle 2025 yılında; en az 260 kişi hakkında soruşturma, 357 kişi hakkında dava açıldı. 43 kişi hakkında toplamda 76 yıl 11 ay 6 gün hapis cezası verildi.

İstanbul Barosu yönetiminin görevine bir sosyal medya paylaşımı nedeniyle son verildi.

TCK 299 (Cumhurbaşkanı’na hakaret), TCK 300 ve TCK 301 kapsamında 8.005 kişi hakkında 9.348 dava açıldı. 1.923 kişi hakkında mahkumiyet kararı verildi, 2.127 kişi hakkında HAGB kararı verildi.

Sosyal medya paylaşımları gerekçesiyle en az 298 kişi gözaltına alındı, en az 45 kişi tutuklandı.

Halkı kin ve düşmanlığa tahrik veya aşağılama gerekçesiyle en az 38 kişi tutuklandı. Halkı yanıltıcı bilgiyi alenen yayma suçlamasıyla en az 4 kişi tutuklandı, en az 4 kişi hakkında hapis cezasına karar verildi.

Manifest ve Grup Yorum’a sansür

2025 yılında en az 31 konser ve etkinlik yasaklandı ya da farklı biçimlerde engellendi. Manifest müzik grubunun 6 üyesi, sahne şovları nedeniyle “teşhircilik suçlamasıyla” yargılandıkları davada 3’er ay 22 gün hapis cezası ile cezalandırıldı. Müzisyen Mabel Matiz hakkında da bir şarkı sözü gerekçesiyle aynı suçlamayla dava açıldı. En az 6 Grup Yorum üyesi tutuklandı. Çeşitli müzik platformlarında Grup Yorum’un kimi albümlerine ve sanatçı profili sayfalarına erişim engellendi.

En az 1 filmin gösterimi Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yasaklandı. En az 1 filmin gösterimi, gösterimin gerçekleştirileceği salona yönelik baskılar sonucu iptal edildi. En az 1 tiyatro gösterimi Valilik tarafından iptal edildi.

En az 2.469 sosyal medya paylaşımına erişim engeli getirildi. En az 2.044 sosyal medya hesabına erişim engellendi.

Keyfi gözaltı ve tutuklamalar

Rapora göre 2025 yılında, en az 6.719 kişi keyfi biçimde gözaltına alındı. En az 1.328 kişi keyfi biçimde tutuklandı. En az 1.888 kişi keyfi ev/işyeri baskınlarına maruz kaldı. En az 2 kişi kaçırıldı, en az 9 kişi ajanlık dayatmasına maruz kaldı. En az 17 kişi devlet adına çalıştıklarını söyleyen kişilerce tehdit edildi.

Raporda, zorla kayıplara ilişkin 15 Temmuz darbe girişiminin ardından ilan edilen OHAL’le başlayan yükseliş trendinden duyulan kaygıya dikkat çekildi. BM’nin 1980 yılından bugüne zorla kaybedildiği düşünülen 87 kişinin akıbetine ilişkin Türkiye’den hala yanıt beklediği hatırlatıldı.

Örgütlenme hakkına ağır saldırı

Rapora göre 2025 yılında;

• 2 grev Cumhurbaşkanlığı kararı ile 60 gün süreyle ertelenerek, fiilen yasaklanmış oldu.
• Sendikal faaliyetleri nedeniyle en az 28 kişi gözaltına alındı, 3 kişi tutuklandı.
• 2 sendika genel merkezi polis baskınına uğradı.
• Eğitim Sen Merkez Yürütme Kurulu üyeleri hakkında 2 hafta ev hapsi kararı verildi.
• İstanbul Barosu yönetiminin görevine mahkeme kararıyla son verildi.
• Genç LGBTİ+ Derneği kapatıldı.
• CHP İstanbul İl Yönetimine kayyum atandı.
• CHP üye ve yöneticilerine yönelik baskılar kapsamında en az 316 kişi tutuklandı.
• En az 316 DEM Parti/HDP üyesi/yöneticisi yargısal tacize maruz kaldı. 79’u tutuklandı.
• ESP üyelerine yönelik operasyonlarda en az 222 kişi gözaltına alındı, 63 kişi tutuklandı.