18 saat çalışma, yüzde 40 kesinti, Kod 49 ile fesih

Bodrum’da Xuma Beach’te 18 saate varan çalışma, ödenmeyen fazla mesailer, bahşiş kesintileri ve 16 işçinin işten çıkarılmasıyla gündeme gelen mücadele, turizm sezonunda işçilerin karşı karşıya kaldığı çalışma koşullarını hatırlattı. Bodrum’da farklı otellerde çalışan işçilerin anlatımları; uzun çalışma saatleri, personel eksikliği, iş tanımının dışında da işler yaptırılması, mola ve beslenme sorunları, lojman koşulları, örgütsüzlük ve hak arayan işçilerin güvencesizliğinin sektör genelinde ortaklaştığını gösteriyor.

Uzun çalışma saatleri ve ‘split’ sorunu

Turizm sektöründe sezon, patronlar açısından yoğunluğun ve müşteri trafiğinin arttığı dönem anlamına gelirken, işçiler açısından daha uzun çalışma saatleri ve artan iş yükü anlamına geliyor. Bodrum’da Xuma Beach’te çalışan işçilerin yaşadıkları da bu tablonun somut örneklerinden biri oldu.

İstanbul’dan sezonluk çalışmak için Bodrum’a gelen Xuma Beach çalışanı Melek Acar işe başlarken 9 saatlik vardiya sözü verilse de fiili sürelerin yoğun günlerde bunun çok üzerine çıktığını anlattı. Acar, Kenan Doğulu konseri günü sabah başlayan mesainin temizlikle birlikte gece 03.00’te bittiğini ve çalışma süresinin 18 saati bulduğunu belirtti.

Uzun mesailer yalnızca etkinlik günleriyle sınırlı değil. Bodrum’da çalışan bir otel çalışanı, vardiyalar arasına konulan 2-3 saatlik “split” (bölünmüş) bekleme süreleri nedeniyle günün tamamının otelde geçtiğini aktardı. Dışarı çıkamayan ve otel içinde dinlenmeye çalışan işçiler için kağıt üzerindeki molalar fiilen çalışma gününü uzatan bir faktöre dönüşüyor.

Fazla mesai yerine belirsiz ve eksik ödemeler

Otel işçileri fazla mesai ücretleri konusunda sistematik sorunlar yaşıyor. Giriş-çıkışlar kartla takip edilmesine rağmen yöneticilerin sisteme onay vermemesi gerekçesiyle mesailer eksik kaydediliyor. Otel işçisi 300 günlük fazla mesaisi olan arkadaşına 100 gün yazıldığını ve bunun da yasal 1.5 katsayısı yerine birebir oranla ödendiğini ifade etti.

Xuma Beach'te kredi kartıyla verilen bahşişlerden yüzde 40 kesinti yapılması ve gerekçesinin açıklanmaması tepkilere yol açtı. İşçilerin hak arayışı üzerine yayımlanan son bordrolara cüzi miktarda mesai yansıtılsa da bu ödemeler geçmiş dönemdeki uzun çalışmaları karşılamadı.

‘İşçinin iliğini kemiğini sömürüyorlar’

Personel eksikliğini gidermeyen işletmeler, çalışanları kendi alanları dışındaki işlere yönlendiriyor. Garson olarak işe başlayanlar; açılış öncesi boya, taşıma ve temizlik gibi işlerin yanı sıra sezon içinde bulaşıkhane ve komilik gibi görevleri üstlenmek zorunda kalıyor. Eksik ekipman (çatal, tabak, tirbuşon) nedeniyle müşterilerle karşı karşıya gelen çalışanlar, işletme kaynaklı sorunların faturasını ödeyerek hakaret ve mobbinge maruz kalıyor. Bodrum’da çalışan otel işçisi “Çok fazla eleman eksikliği var. İşçiden, personelden kısıyorlar. Bir yerde sıkıntı varsa başka bir yerden bir insan alıp oraya getiriyor ve sürekli çalıştırıyorlar. İşçinin iliğini kemiğini sömürüyorlar” diyor.

Yoğun tempoda verilen yarım saatlik yemek molaları dinlenmeye yetmiyor. Mutfak imkanı bulunmayan lojmanlarda kalan çalışanlar, otelin sunduğu yetersiz yemeklere bağımlı duruma geliyor. Xuma Beach’te personelin ana mutfaktan yemek yiyebilmesi için ek ücret ödemesi gerekiyor.

Şehirden uzak lojmanlar nedeniyle gidiş-dönüş yolculuğu 2 saati buluyor; son servise kalan çalışanların dönüşü gece 01.30’u geçebiliyor. Hijyen malzemesi eksikliği ve bakımsız çamaşır makineleri gibi olumsuzluklar, uykusuzluk ve sosyal izolasyonla birleşerek çalışanlar arasında gerilime yol açıyor. İşletmeler ise bu gerilimlerin nedenini çözmek yerine kavga eden işçileri işten çıkarıyor.

MESEM ve stajyer istismarı

Sektördeki ucuz iş gücü politikalarının en ağır yükünü MESEM’li öğrenciler çekiyor. Okullarla yapılan anlaşmalarla tesislere getirilen stajyerler, 17-18 bin lira gibi düşük ücretlerle en ağır işlerde çalıştırılıyor. Stajlarının yakılması tehdidiyle baskı altında tutulan gençlere, mobbing uygulanıyor ve çocuk işçi olmalarına rağmen zorla fazla mesai yaptırılıyor.

Ne olmuştu?

Taleplerine yanıt alamayan Xuma Beach işçileri, çalışmaktan kaçınma haklarını kullandı. Formayla çalışma alanına inen işçilerin karşısına muhatap yerine polis çıkarıldı. Aralarında bir stajyerin de bulunduğu 16 işçi, SGK Kod 49 (Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık) iddiasıyla tazminatsız şekilde işten çıkarıldı. Kıdem ve ihbar tazminatı ödenmeyen işçiler fesih kodunun düzeltilmesini, ihbar ve diğer alacaklarının ödenmesini, geçmişe dönük fazla mesailerinin hesaplanmasını talep ediyor. Stajyer çalışanın stajının onaylanmaması da işçilerin gündeme getirdiği başlıklardan biri.

Sezonluk olmak hakları ortadan kaldırmıyor

Tüm Otel ve Turizm İşçileri Sendikası (OTİS) Yönetim Kurulu üyesi Zafer Cengiz de Xuma Beach işçilerinin normal günlerde sabah 09.00’dan akşam 20.00’ye kadar çalıştığını, konser dönemlerinde ise çalışma süresinin 18-19 saate kadar çıktığını aktardı. Cengiz, ilk ve ikinci konserin ardından işçilerin fazla çalışma karşılığını talep ettiğini, ancak bu alacakların yasal hesaplama üzerinden ödenmediğini belirtti. İşçilerin fazla mesai taleplerinin gündeme gelmesinin ardından farklı miktarlarda ödemelerin konuşulduğunu belirten Cengiz, işçilerin ise yapılan çalışmanın süresinin hesaplanarak karşılığının ödenmesini istediğini söyledi.  Eylem sürecinin ardından son aya ilişkin bordrolarda cüzi miktarda fazla mesai ödemesi gösterildiğini belirten Cengiz, önceki aylarda bordrolarda fazla mesai bulunmadığını aktardı. İşçilerin itirazının da burada ortaya çıktığını belirten Cengiz, son ayda yapılan sınırlı ödemenin önceki aylardaki uzun çalışma sürelerini karşılamadığını söyledi.

Cengiz de işçilerin ücretleri ödenene kadar çalışmaktan kaçınma haklarını kullandıklarını belirterek, İş Kanunu’nun 34’üncü maddesine dayandıklarını aktardı. Cengiz’in aktardığı bilgiler ile işçilerin anlatımları arasında özellikle fazla mesai ödemeleri konusunda dikkat çeken bir fark da bulunuyor. Cengiz, işçilerin ilk ve ikinci konser sonrasında yaptıkları fazla çalışmanın karşılığını yasal hesaplama üzerinden alamadığını belirtirken, eylem sürecinin ardından son aya ilişkin bordrolarda cüzi miktarda fazla mesai ödemesi gösterildiğini aktardı. Buna karşılık Acar, işçilere konser günündeki uzun çalışma karşılığında ek kazanç sağlanacağı yönünde beklenti oluşturulduğunu ancak çalışılan saatlerin karşılığının verilmediğini anlattı. Böylece işçilerin itirazının yalnızca herhangi bir ödeme yapılmamasına değil, yapılan ödemenin gerçek çalışma süresini karşılamamasına da dayandığı ortaya çıktı. 

OTİS Yönetim Kurulu üyesi Zafer Cengiz, sezonluk çalışmanın işçilerin çalışma ve ücret haklarını ortadan kaldırmadığına dikkat çekti. Cengiz, belirli süreli çalışma sözleşmelerinin niteliğinin ve sezonun kalan süresinin ayrıca değerlendirilmesi gerektiğini, haksız fesih halinde kalan döneme ilişkin ücret alacaklarının da gündeme gelebileceğini belirtti. Bu nedenle turizm sektöründe “sezonluk iş” gerekçesiyle uzun çalışma saatlerinin, fazla mesainin veya diğer çalışma haklarının ortadan kalktığı fiili durumun işçiler açısından önemli bir sorun oluşturduğu görülüyor.

İşçilerin yalnızca yüzde 3.61’i sendikalı

2026 temmuz dönemi verilerine göre konaklama ve eğlence işleri iş kolunda 1 milyon 483 bin 886 işçi bulunuyor. Bu işçilerin yalnızca 53 bin 630’u sendika üyesi. İş kolunda sendikalaşma oranı yüzde 3.61’de kalırken, 1 milyon 430 bin 256 işçi, yani yüzde 96.39’luk kesim sendikasız durumda. İş kolunda 19 işçi sendikası faaliyet gösterirken, 14 bin 839 olarak belirtilen iş kolu barajını yalnızca bir sendika aşabiliyor. Diğer 18 sendika barajın altında kalıyor.