Enflasyon ve OVP kıskacında emekçiler: Sermayeye teşvik, faize bütçe, çalışana yoksulluk

Türkiye ekonomisinde 2022 yılı sonrasını kapsayan orta vadeli programlar (OVP) dönemi, ekonomik büyümenin sürdüğü ancak çalışanların milli gelirden aldığı payın gerilediği bir süreç oldu. Bu yıllarda gerçekleşen enflasyona karşılık, şirketlerin ödediği kurumlar vergisindeki artış yüzde 55 seviyesinde kalırken; ücretlilerden kesilen gelir vergisindeki artış yüzde 311’e ulaştı. Bütçe kaynaklarının ağırlıklı olarak faiz ve sermaye teşviklerine aktarıldığı bu dönemde, ücret-maaş zamları geçmiş enflasyon yerine hedeflenen enflasyona göre sınırlandırıldı ve asgari ücret kalıcı olarak açlık sınırının altında bırakıldı.

2023 yılı sonundan 2025 yılı sonuna kadar gerçekleşen yüzde 89’luk enflasyon karşısında merkezi yönetim bütçe verileri, kamu kaynaklarının dağılımındaki değişimi ortaya koydu. Ücretlilerden kesilen gelir vergisi tevkifatı 639 milyar 539 milyon TL’den, yüzde 311 artışla 2 trilyon 630 milyar 180 milyon TL’ye çıktı. Buna karşılık, şirketlerden alınan kurumlar vergisi 786 milyar 318 milyon TL’den, sadece yüzde 55 artarak 1 trilyon 223 milyar 874 milyon TL’ye yükseldi. Şirketlerin vergi artışı, enflasyonun gerisinde kalarak reel olarak azaldı.

Faiz giderleri 674 milyar 614 milyon TL’den yüzde 204 büyüyerek 2 trilyon 54 milyar 382 milyon TL’ye ulaştı. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının sermayeye teşvik ödemeleri 6 milyar 999 milyon TL’den yüzde 322 artışla 29 milyar 582 milyon TL’ye çıktı. Öte yandan, sağlık, emeklilik ve sosyal yardım giderleri 814 milyar 480 milyon TL’den 1 trilyon 931 milyar 724 milyon TL’ye çıkarken artış yüzde 137’de kaldı. Tarımsal destekleme ödemeleri ise 63 milyar 325 milyon 662 bin 660 TL’den 158 milyar 548 milyon TL’ye, sosyal amaçlı transferler ise 78 milyar 93 milyon TL’den 175 milyar 173 milyon 400 bin TL’ye ulaştı. Sosyal güvenlik ve tarım destekleri, faiz ile teşvik kalemlerindeki büyümenin çok gerisinde gerçekleşti.

OVP hedefleri ve enflasyon gerçekleri

OVP metinlerinde “Tarımsal ürünlerin alım fiyatları... Geçmiş enflasyona endeksleme davranışının azaltılmasına yardımcı olacak şekilde belirlenecektir” hedefi yer aldı. Maaş zamları sapan enflasyon hedeflerine bağlandı. OVP (2022-2024) belgesinde 2022 yılı için hedeflenen yüzde 9.8’lik enflasyon, yüzde 64.27 olarak gerçekleşti. 2023 yılı için yüzde 8.0 hedeflenirken gerçekleşme yüzde 64.77 oldu. 2024 yılı için yüzde 7.6 olan ilk hedef önce yüzde 33.0’a ve ardından yüzde 41.5’e revize edildi, yıl sonu ise yüzde 44.38 ile kapandı. 2025 yılı için belirlenen yüzde 17.5’lik hedef yüzde 30.89 beklentisiyle aşıldı. 2026 yılı için öngörülen yüzde 9.7’lik enflasyon tahmini ise temmuz 2026 itibarıyla yüzde 31.75 seviyesine geldi.

Emeğin payı her geçen gün küçüldü

OVP’lerde, “Ücret-fiyat sarmalının önlenmesine yönelik asgari ücret artışlarının dezenflasyon süreciyle uyumu gözetilmeye devam edilecektir” ifadesiyle ücretler sınırlandı. DİSK-AR Tarafından hazırlanan asgari ücret 2026 raporuna göre, 1974 yılında asgari ücretin kişi başına gayrisafi yurt içi hasılaya (GSYH) oranı yüzde 80.6 iken, bu oran 2025 yılında yüzde 43.6’ya indi. Özel sektör çalışanlarının yüzde 46.7’si asgari ücret ve altında, yüzde 62.5’i ise asgari ücretin yüzde 20 fazlası ve altındaki bantta yer aldı. Toplu iş sözleşmesi kapsama oranı yüzde 10.2’de kalarak asgari ücreti bir ortalama ücrete dönüştürdü.

Kasım 2025 itibarıyla 22 bin 104 TL olan net asgari ücret, 26 bin 925 TL olan açlık sınırının yüzde 18 gerisine düştü. 2000 yılında brüt asgari ücretin 21.9 katı olan ilk gelir vergisi dilimi, 2025’te 6.1 katına düşürüldü ve ücretliler daha erken üst vergi dilimlerine girdi. Bu durum hazinenin gelir vergisi gelirlerinin patlamasına sebep oldu.

2021 yılında yüzde 11.0 oranında büyüme kaydedildi. İş gücünün payı yüzde 30.2’de kaldı. OVP’nin yüzde 16.2’lik enflasyon hedefi yüzde 36.08 gerçekleşme ile katlandı.

2022 yılında emeğin milli gelirden aldığı pay yüzde 26.5’e inerek dip yaptı, sermaye payı yüzde 54.5 ile zirveye çıktı. Yüzde 9.8 enflasyon hedeflenirken yüzde 64.27 oranında enflasyon gerçekleşti. 2023 yılında asgari ücret yılda iki kez artırıldı. İş gücünün payı yüzde 32.8’e yükseldi. 2024 yılında asgari ücrete ara zam yapılmadı. GSYH yüzde 3.2 büyüdü, yıl sonu enflasyonu yüzde 44.38 oldu.

2025 yılında asgari ücret zammı yüzde 30 olarak uygulandı. GSYH yüzde 3.6 büyürken iş gücünün payı yüzde 36.9’a geriledi, sermaye payı yüzde 44.1’e çıktı. Aynı yıl OVP’sinde “Uzaktan, kısmi ve geçici süreli çalışma ile platform çalışması... Mevzuat düzenlemeleri hızlı ve etkili bir biçimde hayata geçirilecektir” hedefleriyle esnek çalışma modelleri öne çıkarıldı.

2026 yılında ise temmuz itibarıyla yıllık enflasyon yüzde 31.75 seviyesinde gerçekleşti. Ücret artışları resmi hedeflere göre belirlenirken, kamu kaynaklarının faiz ve teşvik kalemlerine aktarıldığı bütçe yapısı korundu veya büyütüldü.