Trump'ın İran'a ekonomik savaş ilanı: Hedefte Çin mi var?

ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a yardım eden veya İran’la iş yapan her ülkeye ekonomik savaş başlatacağı açıklaması dün güne damgasını vurdu. Açıklama ABD’nin iç borcunun ilk defa 40 trilyon doları aştığı ve ülkede Trump’ın ekonomi yönetimine tepkilerin arttığı gün geldi. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi de Trump’ın hamlesini “Washington’un eşi görülmemiş borçları ve hızla artan faiz maliyetlerinden dikkatleri başka yöne çekmek için tasarlandığını” söyledi. Öte yandan Trump’ın “ekonomik savaşı”nın asıl olarak İran’ın en büyük ticari ortağı Çin’i hedef aldığı tartışılıyor. Keza Çin’den tepki gecikmedi. Çin Dışişleri “Yaptırım uygulamak ve baskı yapmak sorunun çözümüne yardımcı olmuyor” açıklaması yaptı.

Trump ‘ekonomik savaş’ ilan etti

ABD Başkanı Donald Trump, İran’a yönelik eşi benzeri görülmemiş boyutta bir ekonomik operasyon ilan ettiğini belirterek, Tahran yönetimine destek veren ülkeleri de ağır ekonomik sonuçlarla karşılaşmakla tehdit etti. Trump hamlesini “Economic D-Day” olarak adlandırdı. “D-Day” Amerika Silahlı Kuvvetlerince askeri harekâtın başlangıç günü anlamıyla kullanılmış olan bir terim.

Trump, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, İran’ın anlaşma fırsatını değerlendiremediğini belirterek, “Bu nedenle bugün, herhangi bir ülkeye karşı şimdiye kadar uygulanmış en ezici ekonomik ‘D-Day’ ilan ediyorum. Bu, eşi benzeri görülmemiş ölçekte ekonomik savaş ve izolasyon olacak” ifadelerini kullandı.

Müttefiklere mesaj

Trump, şöyle devam etti: “Bugün ayrıca, finans kuruluşlarının, şirketlerin, havalimanlarının veya devlet kurumlarının İran’a herhangi bir tür can simidi sağlamasına izin veren herhangi bir ülkenin de muazzam ekonomik sonuçlarla karşı karşıya kalacağını ilan ediyorum. Petrol kaçakçılığı, swap hatları, nakit transferleri, döviz büroları, gemi sicilleri, paravan şirketler, bunların hepsinin derhal sonlandırılması gerekiyor. Kim olduğunuzu biliyorsunuz.”

İran tehdidini izole etmek ve yenilgiye uğratmak için tüm müttefiklerin ABD’nin yanında durmasına ihtiyaç olduğunun altını çizen Trump, İran’ın köşeye sıkıştığını ve bu tarihi önlemlerin ülkenin “dünya genelinde terör yayma kabiliyetlerini” felce uğratacağını ifade etti.

Açıklamanın zamanlaması dikkat çekti

Öte yandan Trump’ın açıklamasının zamanlaması dikkat çekti. Trump açıklamayı, savunma harcamaları, sosyal programlar ve artan faiz ödemelerinin etkisiyle ABD’nin kamu borcunun ilk kez 40 trilyon doları aştığı gün yaptı.

Trump, 2024 başkanlık kampanyasında kamu harcamalarını azaltma sözü vermişti.

ABD Hazine Bakanlığının açıkladığı 40.05 trilyon dolar kamu borcu, Kongre Bütçe Ofisi'nin toplam borcun 2026 mali yılının sonunda 39.4 trilyon dolara ulaşacağı yönündeki önceki tahminini de aştı.

İçerden tepkiler: Ülke borçlanırken kendisi zenginleşti

Cumhuriyetçi Senatör Rick Scott, Kongreye “harcamaları kontrol altına alma ve bütçeyi denkleştirme” çağrısı yaparak, “Amerikalılar daha iyisini hak ediyor,” diye yazdı.

Demokrat Senatör Mark Kelly ise Trump’ı ulusal borcu artırırken kendisini zenginleştirmekle suçladı. Kelly, “Başkan, ilk döneminde borcun tamamını ödeyeceğini söylemişti. Bunun yalan olduğunu hepimiz biliyorduk,” dedi. Trump’ın kendisi ve ailesi milyarlar kazanırken borcu 40 trilyon dolara çıkardığını söyledi. Demokrat Temsilciler Meclisi Üyesi Ted Lieu da Trump’ı “Borçta Altın Çağ’ı başlatmakla” suçladı.

İran: Yeni savaş, yeni başarısızlık

Öte yandan Trump’ın ekonomik savaş ilanına İran’dan tepkiler gecikmedi. İran’ın hukuk ve uluslararası ilişkilerden sorumlu Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazem Garibabadi, ABD’nin “yanlış hesaplamalar” yaptığı belirtti. X’teki paylaşımında Garibabadi, “Her seferinde bunu örtbas etmek için kendilerine daha büyük bir yenilgi yaşatmak zorunda kalıyorlar. Askeri savaş işe yaramadı, bu yüzden şimdi bir sonraki başarısızlığa ‘ekonomik savaş’ adını verdiler.”

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi de, Trump’ın ekonomik savaş hamlesini ABD’nin iç meselelerinden dikkatleri başka yöne çekme çabası olarak nitelendirdi. X’te yaptığı bir paylaşımda Arakçi, bu hamlenin Washington’un “eşi görülmemiş borçları ve hızla artan faiz maliyetlerinden” dikkatleri başka yöne çekmek için tasarlandığını belirterek, “Başarısız politikalara daha da fazla ağırlık vermenin sadece daha fazla yenilgiye yol açacağı” uyarısında bulundu. Arakçi, ABD’nin “ekonomik terörizminin küresel ekonomiyi ve dünya çapındaki egemenlikleri tehdit ettiğini” de sözlerine ekledi.

Trump’ın hedefinde Çin mi var?

Öte yandan İran’ı askeri olarak yenemeyen Trump’ın ekonomik savaşının hedefinin ise Çin olduğu tartışılıyor. Katar’daki Georgetown Üniversitesi’nde siyaset bilimi doçenti olan Paul Musgrave, Al Jazeera’ya yaptığı açıklamada, yeni yaptırımların “açıkça Çin’i hedef aldığını” söyledi.

BAE’nin İran ile tüm ticari ve finansal işlemlerini askıya almasının ardından Çin, İran’ın en büyük ticaret ortağı haline gelmişti. Çin, İran’ın toplam ithalatının yüzde 26’sını oluşturuyor. Çin ayrıca mineral yakıtlar ve yağlar, organik kimyasallar ve plastikler konusunda Tahran’a bağımlı durumda.

Analiz şirketi Kpler’in 2025 verilerine göre, İran’ın ihraç ettiği petrolün yüzde 80’inden fazlasını Çin satın alıyor.

Çin’den ilk tepki: Yaptırım çözüm değil

Çin, ABD başkanının açıklamasını eleştirdi ve daha fazla yaptırımın çözülmemiş sorunların çözümüne katkıda bulunmayacağını belirtti.

Çin Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Lin Jian, Pekin’de gazetecilere yaptığı açıklamada, “Yaptırım uygulamak ve baskı yapmak sorunun çözümüne yardımcı olmuyor. Çin, ilgili tarafları sorumlu adımlar atmaya ve sorunları diplomatik ve siyasi yollarla çözmeye çağırıyor” dedi.

Türkiye de var: İran’ın ticari ortakları kimler?

Birleşik Arap Emirlikleri (BAE), İran’ın dış ticaretinde ve para transferlerinde kritik bir aktarma merkeziydi, ancak BAE önceki gün tüm ticari ve mali işlemleri askıya aldı.

Türkiye de sınır komşusu İran ile enerji, gıda ve imalat sanayi ürünlerinde milyarlarca dolarlık ticaret hacmine sahip.

Irak, İran’ın petrol dışı ürünler ve elektrik/doğalgaz ihracatında öncelikli pazar konumunda. Hindistan ve Rusya da ikili ticaretin ve bölgesel koridorların geliştirilmeye çalışıldığı diğer önemli ülkeler.

Öte yandan İran’a yaptırım uygulamasına rağmen AB de hâlâ İran’la ticareti sürdürüyor. İran, AB için büyük bir ticaret ortağı olmasa da İstatistik Ofisi Eurostat’a göre 2024’te AB ile İran arasındaki mal ticaretinin toplam hacmi 4.6 milyar avroya ulaştı. AB’nin ithalatı 850 milyon avro, ihracatı ise 3.7 milyar avro oldu.

AB içinde İran’ın en büyük ticaret ortağı ise Almanya.

Trump 28 Şubat’tan bu yana İran’a hangi yaptırımları açıkladı?

•ABD, ilk olarak İran’ın petrol ticaretini hedef aldı. İran’ın askeri petrol ticaretine yeni yaptırımlar uyguladı ve İranlı petrol nakliye devi Hossein Shamkhani’ye karşı önlemler aldı. Ayrıca, İran’ın petrol ihracatını kolaylaştırdığını iddia ettiği bağımsız bir Çinli rafineriye ve gemiler ile bunların sahipleri veya yöneticileri dahil olmak üzere yaklaşık 40 başka hedefe yaptırım başlattı. İran menşeli sıvı petrol gazını Umman menşeli LPG olarak gizleyerek Güney ve Doğu Asya’ya kaçakçılık yapan kişiler, kuruluşlar ve tankerlerden oluşan bir ağı da hedef aldı.

•ABD Hazine Bakanlığı, yaptırım uygulanan İranlı finansçı Babek Zencani’nin iş ağındaki dokuz firmaya ve dört kişiye yaptırım başlattı. Ayrıca, İran’ın yeni Dini Lideri Mücteba Hamaney’in kilit finansörlerinden Ali Ensari ile 13 kişi ve kuruluşu da hedef aldı. İran’ın en büyük kripto para borsası olan Nobitex’e yaptırım açıkladı. ABD yaptırımları nedeniyle uluslararası bankalarda milyarlarca dolarlık İran fonu da dondurulmuş durumda.

•ABD Hazine Bakanlığı, İran’ın Şahed insansız hava araçları (İHA) ve balistik füzelerini üretmek için gerekli silah ve hammaddeleri temin etme çabalarına yardım ettikleri iddiaları üzerine, aralarında Çin ve Hong Kong’da bulunanların da yer aldığı 10 kişi ve şirkete yönelik yaptırımlar açıkladı. Ayrı bir dizi önlem kapsamında ise, Türkiye ve BAE’de bulunanlar da dahil olmak üzere 14 kişi ve şirket benzer şekilde hedef alındı.

• İran’ın vekilleri ve bunların finansmanı: Washington, İran’la ittifak halindeki Iraklı milis gruplarının yedi üst düzey komutanına yaptırım uyguladı.

Öte yandan İran, halihazırda on yıllardır uluslararası yaptırımlar altında bulunuyor. ABD, Batı yanlısı Şah Rıza Pehlevi’yi deviren 1979 Devrimi’nin ardından İran’a yaptırımlar başlatmıştı.

(Dış Haberler)