Maaş yetmiyor, borç yetti de artıyor

Kredi kartının asgarisini ödeyerek ayı geçirmek, acil ihtiyaçlarda kredi çekmek zorunda kalmak, yediğin sebzeden kullandığın çamaşır deterjanına, minibüse verdiğin paradan çocuğun harçlığına kadar her şeyi sürekli hesap eder olmak emekçilerin günlük bir rutini haline geldi. Bugün her 2 kişiden 1’i bankalara borçlu. Borç ise ücretlerle kapanmıyor, alım gücü gittikçe düşen ve açlık sınırı ile makası açılan ücretlerle birlikte borçlanma giderek artıyor. Kadınların yaşamında ise borçlanmanın, geçim sıkıntısının, yarının kaygısının etkileri çok daha fazla oluyor.

Yurttaş borç batağında

Geçtiğimiz günlerde Karar gazetesinde yer alan habere göre 2015’te her 3 kişiden 1’i bankalara borçluyken, şimdi her 2 kişiden 1’i bankalara borçlu. Borçlu yurttaş sayısı 11 yılda 25 milyondan 44 milyona yükseldi.

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) finansal istikrar raporuna göre ise mart 2023’te hane halklarının toplam borcu 4 trilyon 418 milyar lira civarındayken bu miktar mart 2026’da 6 trilyon 639 milyar lira oldu.

Verilere göre yurttaşlar, en temel ihtiyaçlarını karşılamak için borçlanıyor. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) verilerine göre, bireysel kredi kartı borçları 3 trilyon 177 milyar lira ile toplam borçların yüzde 48’lik bir payını oluşturuyor. İhtiyaç kredileri 2 trilyon 522 milyar lira ile hane halkı borçlarının yüzde 38’ini oluşturuyor. Bir yılda bile, toplam bireysel kredi kartı borcu miktarı, yüzde 53.6 arttı. Konut kredisi gibi yatırım odaklı borçlanmalarda da artış mevcut olsa da bu artış yüzde 35.4 puanla sınırlı.

Bu tabloda kredili mevduat hesapları (KMH) yoluyla borçlanmanın da geçtiğimiz yıla göre hızla arttığı ortaya çıktı. Kısa vadeli ve nakit ihtiyacını hızla karşılayabilecek kolay ulaşılabilir KMH’nin yıllık büyümesi yüzde 67.2 oldu. Kredi kartları borçları ve KMH borçlarındaki hızlanan artış, yurttaşların hızla ihtiyaçlarını çözmek üzere borçlandığını gösteriyor.

Peki kadınlarda durum nasıl?

Geçtiğimiz nisan ayında Ekmek ve Gül tarafından Türkiye’nin 15 ilinde 2 bin 804 kadınla gerçekleştirilen “Türkiye’de kadın yoksulluğu panoraması” araştırması, TCMB verilerinin ortaya koyduğu borçlanma tablosunu kadınların deneyimleri üzerinden somutladı. Çalışmaya katılan kadınların yüzde 49.96’sı geçim sıkıntısıyla başa çıkabilmek için bankaya borçlandığını belirtti. Yüzde 23’ü ise yakınlarından ya da arkadaşlarından borç aldığını söyledi. Bu tablo yalnızca Ekmek ve Gül araştırmasına katılan kadınlarla sınırlı değil. Dünya Bankasının 2025’te yayımladığı Global Findex’in 2024 Türkiye verilerine göre, 15 yaş ve üzeri kadınların yüzde 57.6’sı son bir yıl içinde herhangi bir kaynaktan borç para aldı. Kadınların yüzde 29.6’sı ise kredi kartı sahibi.

Türkiye’de kadın yoksulluğu panaroması araştırmasına katılan kadınların yüzde 42.9’u hane gelirlerinin büyük bir kısmını borç ödemelerine ayırdıklarını belirtti. Borçlu olduğunu söyleyenlerin yüzde 13’ü 28 bin lira ve altı, yüzde 34’ü 28-40 bin lira, yüzde 38’i 40-100 bin lira, yüzde 11’i ise 100 bin lira ve üzerinde gelire sahip.

Kadınların kendi gelirlerini en çok beslenme, barınma, ulaşım, eğitim ve sağlık gibi temel ihtiyaçlara harcadığını ortaya koyan araştırma, borçlanma verileriyle birlikte değerlendirildiğinde kadınların borcu yatırım ya da varlık biriktirmekten çok, gün geçtikçe gündelik yaşamı sürdürebilmenin bir aracına dönüştüğünü gösteriyor. Örneğin, Dünya Bankasının 2021 yılı Türkiye verileri, kadınların yüzde 18.5’inin sağlık ya da tıbbi harcamalar nedeniyle borçlandığını ortaya koyuyor. Tüm bu tablo kadınların, geçimlerini sağlayabilmek için borçlandığını; kazandıklarının büyük kısmını da bu borçlara ayırdığını gösteriyor.

‘Sıra en son insana geliyor’

İstanbul’un Sultangazi ilçesinde yaşayan ve esnaflık yapan Gülnur Karlı, yaşadığı ekonomik sıkışmışlığın yalnızca kendisine özgü bir sorun olmadığını anlatıyor. Oğlu ve kendi adına olan kredi kartları ve esnek hesapları kullanarak 170 bin lira borçlanmışlar. Karlı, “Bir akrabama da 20 gram altın borcum var. Birkaç aydır asgari ödemeyle bir karttan çekip diğerinin ödemesini yapıyordum. Bu ay ne yapacağım ben de bilmiyorum” diyor.

Oğluyla birlikte yaşayan Karlı, oğlunun da kendisinin de haftada altı gün, günde 14-15 saat çalıştıklarını ancak buna rağmen son üç aydır 50 bin ile 70 bin lira arası ancak kazanabildiklerini belirtiyor. Her geçen gün kiraya, faturalara gelen zammı ve vergi yükünü yalnızca rakamlarda değil, “iliklerinde hissettiğini” söyleyen Karlı, “Yanlış anlaşılmasın. Lüks içinde yaşayan, yiyip içip gezen biri değilim. Tam tersine, çalışıyor ve ayakta kalmaya çalışıyorum. Ama ne kadar çalışırsam çalışayım, iki yakam bir araya gelmiyor” ifadelerini kullanıyor.

Zamlarla birlikte dükkanı için aldığı malların da fiyatlarının sürekli arttığını söyleyen Karlı, “Bu hafta içeceklere, tavuğa zam geldi. Dükkanıma genellikle tekstil işçileri geliyor. Onların da durumları malum. Her zammı yansıtamıyorsun. Öyle olunca makas aralığı açıldıkça açılıyor” diyor.

Yoksulluğun ve borçların kendi üzerindeki etkisini ise şu sözlerle anlatıyor: “Üç tarafı denizlerle çevrili bu güzel ülkede yıllardır deniz tatili yapamıyorum. Çünkü tatil artık benim için ulaşılması zor bir lüks haline getirildi. Önce kira. Sonra vergi. Sonra faturalar. Sonra kredi. Sonra kredi kartı. Sonra işletme giderleri. Sıra en son insana geliyor. Sıra gelirse tabii. Tatil yok. Yeni kıyafet almıyoruz, tamir ediyoruz. Gıdada mümkün olduğunca seçici davranıyoruz. Besleyici olmasına değil, uygun fiyatlı olmasına bakıyoruz. Arkadaşlarım ‘Gel bir kahve içelim’ dediğinde bile bazen çeşitli bahaneler üretmek zorunda kalıyorum. Mesele sadece bir kahvenin parasını ödeyip ödeyememek değil. Sürekli hesap yapmak zorunda bırakılmak. Bir insanın arkadaşına ‘Bu ay bütçem yok’ diyememesi bile başlı başına bir yoksullaşma biçimi. Ve biliyorum, bunu yaşayan yalnızca ben değilim. Milyonlarca emekçi kadın ve erkek aynı çarkın içinde.

Sabah işe gidiyoruz. Akşam eve dönüyoruz. Çalışıyoruz. Üretiyoruz. Ödüyoruz. Borçlanıyoruz. Ama ayın sonunda elimizde kalan çoğu zaman sadece borç oluyor. Ben bunu normal kabul etmiyorum. Bir insanın denize gidebilmesi, arkadaşlarıyla kahve içebilmesi, kendine kıyafet alabilmesi, kişisel bakımını yaptırabilmesi ve biraz olsun nefes alabilmesi lüks olmamalı. Kadınların hayatı sürekli fedakarlık yapmak üzerine kurulmak zorunda değil.”

Borç, patronların kamçısı

İstanbul Üniversitesi öğrencisi 21 yaşındaki Sena Aslan ise bir yandan okulu bir yandan işini idare ettirmeye çalışıyor. Ailesinin borcunu ödemek için uzun süre perakende sektöründe çalıştığını söyleyen Aslan, “Uzun çalışma saatlerinin yanı sıra oturmamıza bile izin verilmeyen, su içmemizin dahi kısıtlı olduğu bir yerdi. 19 yaşındayken taşındığımız için borçlanmıştık. Ben çalışmaya başlamıştım. Yapılan mobbinge, baskılara katlanmak zorundaydım aileme destek olup, üzerime bu yaşta bırakılan yükü sırtlanmak için. Bu çalışma temposu benim gerek akademik gerek sosyal hayatımı etkileyecek bir durum haline gelmişti. Sınavlarıma bile gidemiyor, sevdiklerimle vakit geçemiyordum. Hem yalnızlaşmış, hem de bunalmış bir haldeydim” diyor.

Bir süre sonra çalıştığı iş yerinden ayrılmaya karar verdiğini anlatan Aslan o süreci şu sözlerle anlatıyor: “Yasal saatlerden fazla çalıştırılıp, buna itiraz ettiğimde ise başka yere gönderilme veya izin hakkımla tehdit ediliyordum. Bir gün karar aldım ve hem aileme hem de iş yerime istifamı vereceğimi bildirdim. Bunda çok kararlıydım çünkü önümüzdeki yıl mezun olacaktım ve kendim için harekete geçme zamanıydı. Zaten bu sistem yüzünden sürekli borçlu hissediyordum. Aldığım bursun 20 bin lira geri ödemesi, milyona yakın ev borcumuz, her şeyin üzerindeki fahiş vergiler ve bunlardan hiç etkilenmeden yaşayan zenginler... Bunları da göz önünde bulundurdukça bedenimden çok zihnimin de yorulduğunu görmeye başladım. Yine de bunca zamandır güç de olsa kenara koyduklarım ile birlikte hem borçlarımızı kapatacak hem de okulumu tamamlamama yetecekti. Bu benim için bir teselli sayılırdı.”