COP31 öncesi iklim tiyatrosu: Ev sahiplerinden fosil yakıtlara milyarlarca dolarlık fon

Çanakkale — Dünya genelinde iklim krizine karşı somut adımlar atılmasına yönelik çağrılar yükselirken, yaklaşan COP31 iklim müzakerelerine başkanlık etmeye hazırlanan Avustralya ve zirvenin diğer ev sahibi Türkiye'nin fosil yakıtları milyarlarca dolarla fonlamaya devam etmesi, karbon azaltımı taahhütlerinin samimiyetini derin bir şüpheye düşürüyor. WWF Avustralya'nın hazırladığı yeni rapor, müzakerelerin başkanı Avustralya’nın fosil yakıtlara, yenilenebilir enerji kaynaklarına kıyasla tam dört kat daha fazla devlet desteği sağladığını gözler önüne seriyor. Diğer ev sahibi Türkiye'nin ise yerli kömür santrallerine sunduğu astronomik alım garantileri ve fosil yakıt destekleri, küresel iklim zirvelerinin somut eylemler yerine bir şeyler yapılıyormuş gibi algı yaratma çabası yani bir tiyatro olduğu yönündeki sert eleştirileri bir kez daha haklı çıkarıyor.

Avustralya'da fosil yakıta yenilenebilir enerjinin dört katı bütçe ayrılıyor

WWF Avustralya tarafından yayımlanan rapor, Antalya'da düzenlenecek iklim zirvesinde müzakerelere başkanlık etme rolünü üstlenen Avustralya'nın iklim eylemindeki çelişkilerini çarpıcı verilerle ortaya koyuyor. Ülke bir yandan yenilenebilir enerji ihracatı vizyonu çizerken, diğer yandan fosil yakıt üretiminin genişletilmesine aktif olarak olanak tanımaya devam ediyor. Raporda bu durum, Avustralya’nın yenilenebilir enerji alanındaki gelecek potansiyelini gerçekleştirebilmesi için bir ticaret ve yatırım ortağı olarak ihtiyaç duyduğu kesinliği ve güvenilirliği zedeleyen çelişkili bir strateji olarak nitelendiriliyor.

Rapora göre, Avustralya'da fosil yakıt sistemleri, yenilenebilir enerjiye kıyasla dört kat daha fazla devlet desteği alıyor. Fosil yakıtlara yılda 20,1 milyar Avustralya doları bütçe ayrılırken, yenilenebilir enerjiye yalnızca 4,6 milyar Avustralya doları destek veriliyor. Fosil yakıtların toplumsal maliyetinin, bu sistemlerin devlet bütçesine sağladığı net mali katkı olan 23 milyar Avustralya dolarından neredeyse beş kat daha yüksek olduğu hesaplanıyor. Fosil yakıtların bütçeye sağladığı net katkı, yarattığı toplumsal maliyetin yalnızca yüzde 20'sine denk geliyor.

Türkiye'nin kömür sevdası: Şebekeyi yenilemek yerine kömüre 12 milyar dolar garanti

COP31’in diğer ev sahibi Türkiye’nin karnesi de en az Avustralya kadar derin çelişkiler barındırıyor. Türkiye, zirve öncesinde 2035 yılı için 120 GW güneş ve rüzgâr enerjisi kapasitesine ulaşma hedefi açıklamıştı. Ancak, bu hedeflerin hemen arkasından açıklanan devasa kömür teşvikleri, yenilenebilir enerji dönüşümü iddialarını kağıt üzerinde bırakıyor. Eylül 2025'te Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar tarafından açıklanan yeni teşvik paketi kapsamında, yerli kömür santrallerinde üretilen elektriğe 2030 yılına kadar 7,5 dolar/cent alım garantisi sağlanacağı duyuruldu. Dahası, yeni kurulacak kömür santralleri de 2045 yılına kadar alım garantisi kapsamına alındı.

Bağımsız bir iklim enerji düşünce kuruluşu olan Ember Türkiye'nin yaptığı analizler, bu teşvikin yarattığı büyük ekonomik ve çevresel çelişkileri gözler önüne seriyor. Belirlenen 75 USD/MWh'lik fiyat garantisi, yerli kömür santrallerinin son bir yıllık dönemdeki ortalama elektrik satış fiyatından yüzde 12, ortalama elektrik üretim maliyetlerinden ise yüzde 36 daha yüksek. Ember'in ilk raporunda kömür santrallerine 2030'a kadar en az 8,7 milyar dolar ödeneceği öngörülmüştü. Ancak alım garantisi detaylarının netleşmesi ve yüzde 60 kapasite faktörü sınırının görülmesiyle birlikte, bu faturanın 12 milyar doların üzerinde olacağı hesaplandı. Kömüre aktarılacak olan bu devasa kaynak, kısıtlı kapasite nedeniyle yeni santral yatırımlarına engel olan elektrik şebekesinin yenilenmesi için beş yıllığına ayrılan bütçeden yüzde 53 daha fazla!

Avrupa kömür şampiyonluğu ve net sıfır çelişkisi

Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği'nin Fosil Yakıt Teşvikleri Takibi çalışması, Türkiye’nin fosil yakıtları koruma eğilimini destekleyen başka çarpıcı veriler sunuyor. Türkiye, 2024 yılında kömürden elektrik üretiminde 122 TWh ile tarihi bir zirveye ulaşarak Polonya ve Almanya'yı geride bıraktı ve Avrupa'da kömürden en çok elektrik üreten ülke konumuna yerleşti. Türkiye Ulusal Enerji Planı, 2030 yılına kadar toplam 1,7 GW, 2035 yılına kadar ise 3,2 GW yeni kömürlü termik santral kapasitesinin kurulu güce dahil edilmesini öngörüyor. Türkiye'nin COP29'da açıkladığı 2053 Uzun Dönemli İklim Değişikliği Stratejisi belgesinde ise kömürden bahsedilmezken, fosil yakıtlardan çıkışa dair de herhangi bir takvim paylaşılmadı.

İklim tiyatrosu eleştirileri neden haklı çıkıyor

Hem Avustralya’nın hem de Türkiye’nin bu politikaları, her yıl milyarlarca dolar harcanarak düzenlenen küresel COP toplantılarını birer tiyatro olarak gören çevrelerin haklılığını açıkça kanıtlıyor. Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği Kurucu Direktörü Bengisu Özenç fosil yakıt altyapısını ayakta tutmanın, tamamen politik bir tercih olduğunu belirterek, bu durumun kamu maliyesi üzerinde önemli bir yüke neden olduğunu belirtiyor. Nitekim Türkiye özelinde, yalnızca 2025 yılında fosil yakıtları desteklemek amacıyla vazgeçilen vergi gelirlerinin 66 milyar TL, yani yaklaşık 1,5 milyar Euro seviyesinde olduğu görülüyor.

Sübvansiyonlar yine zenginlere yarıyor

Bununla birlikte, kamu kaynaklarından yapılan bu devasa desteklerin sosyal adaleti de zedelediği biliniyor. IMF verilerine göre, fosil yakıt sübvansiyonlarından en fazla yararlanan kesim yoksul haneler değil, zenginler. Nüfusun en zengin yüzde 20'lik kesimi fosil yakıt sübvansiyonlarının yüzde 43'lük kısmından fayda sağlarken, en yoksul yüzde 20'lik kesim için bu oran sadece yüzde 7 seviyesinde kalmaktadır. Nüfusun en yoksul yüzde 60'lık kesimi, en zengin yüzde 5'lik kesim kadar bile bu teşviklerden pay alamamaktadır.

Kağıt üstündeki hedefler ve gerçekler

COP31'in iki ev sahibi ülkesi, uluslararası kürsülerde karbon azaltımı, yenilenebilir enerji hedefleri ve fosil yakıtlardan çıkış vaatleri verirken, arka planda kömür, petrol ve gaz lobilerini milyarlarca dolarlık devlet teşvikleriyle, vergi muafiyetleriyle ve alım garantileriyle beslemeye devam etmekte. Bu durum, küresel iklim diplomasisinin içi boş bir algı yönetimi çabası olduğunu söyleyenlerin sesini yükseltiyor. Kirleticilerin kamu kaynaklarıyla fonlanması durdurulmadığı sürece, Paris Anlaşması hedefleri ve net sıfır taahhütleri kağıt üstünde birer senaryodan ibaret kalmaya mahkum görünüyor.