Teflon: Mutfaktaki konforun arkasındaki kanlı sermayenin hikayesi

Bora DEMİREL

İstanbul Üniversitesi

 

Sabah yediğimiz yumurtadan akşam içtiğimiz suya kadar teflon tarafından zehirleniyoruz desem şaşırır mısınız? Teflon yerine alternatiflerinin tercih edilmesi tavsiye edilse de verdiği zararın boyutları anlaşılmış değil. Teflon neden bu kadar zehirli? Sağlığımıza zararlıysa mutfağımıza nasıl girdi, neden hâlâ üretiliyor ve neden hâlâ kullanıyoruz? Hepsini anlatacağım ama öncelikle bazı temel gerçekleri oturtalım.

Teflon bir kaplama teknolojisidir ve kimyadaki karşılığı Politetrafloroetilen (PTFE) olarak geçer. PTFE, oda sıcaklığında tamamen inerttir; yani hiçbir kimyasal tepkimeye girmez. Bu durum onu ilk bakışta masum ve son derece sağlıklıymış gibi gösterir. Ancak tava 260°C sıcaklığa ulaştığında yapısı bozulmaya başlar ve havaya zehirli gazlar salar. Bu gazlar gıdalar tarafından düşük miktarda emilir, insanlarda grip benzeri hastalıklara (Polymer Fume Fever, yani teflon gribi) yol açar ve evde beslenen çoğu kafes kuşunu anında öldürür.

Bu anlattığımız PTFE’nin yeterince zehirli ve sağlıksız bir madde olması yetmezmiş gibi hikâye burada da bitmiyor çünkü asıl kanlı kısım PFOA (C8) maddesidir. PFOA, teflon üretiminde ortaya çıkan bir yan üründür ve insanlık tarihindeki en tehlikeli atıklardan biridir. Doğada kalıcılığı ve biyolojik birikimi nedeniyle ekosistem ve insan sağlığı için benzersiz, uzun vadeli bir tehdit oluşturur. Peki neden?

Sonsuz kimyasal illüzyonu

Bu madde doğada ve insan vücudunda asla ama asla bozulmaz. Üretim sürecinde kontrolsüz şekilde tavanıza karışan PFOA ile pişmiş tek bir lokma yemek dahi yeseniz, bu kimyasal vücudunuza kazınır. Öldüğünüzde bedeniniz üzerinden tekrar doğaya karışır; toprağa sızarak tarım ürünleri ve yeraltı suları üzerinden başka bir insana aktarılır. Bu öyle bir döngüdür ki, insanlar yemek yediği sürece devam edecektir.

PFOA'nın bilinen bir vücuttan atılma yöntemi, tedavisi veya önlemi yoktur. “Peki zararı tam olarak ne ki, vücudumuzda birikse ne olur?” diyebilirsiniz. Tıp literatüründeki saha araştırmaları bu maddenin tiroit hastalıkları, böbrek ve testis kanseri, doğum kusurları ve bağışıklık sistemi zayıflığı ile doğrudan bağlantılı olduğunu kanıtlamıştır. Bu “forever chemical” (sonsuza kadar çözünmeyen kimyasal), insanlığın en büyük yıkım ve soykırım aletinin, yani atom bombasının dolaylı bir ürünüdür.

Teflonun keşfi ve sermayeyle kanlı bağı

Teflon, DuPont şirketi tarafından 1938 yılında keşfedildi. Şunu belirtmek gerekir ki DuPont, sanayi tarihinde duyup duyabileceğiniz en karanlık ve kanlı sicillerden birine sahiptir. Kimyager Roy J. Plunkett, yeni bir soğutucu gaz üretmeye çalışırken yüksek basınçlı gaz tüpünün dibinde biriken beyaz bir toz fark etti. Bu toz; süper kaygan, ısıya son derece dirençli bir polimerdi. Bu malzeme ilk olarak Manhattan Projesi'nde, yani ilk nükleer atom bombasının geliştirilme sürecinde kullanıldı. Uranyum zenginleştirme tesislerindeki aşındırıcı gazlara dayanabilen tek madde PTFE idi. Ardından askeri sanayide; olta misinalarında, tankların dış zırhlarında, süspansiyonlarında ve hareketli parçalarında dayanıklılık sağlamak amacıyla kullanılmaya başlandı. Hatta günümüzde bile savunma sanayi sermayesi tarafından zırh teknolojilerinde ve zırh delici mühimmatlarda yardımcı bileşen olarak kullanılmaya devam ediyor.

DuPont bu maddenin aşırı zehirli olduğunu, insan vücudundan atılamadığını ve ağır doğum kusurlarına sebep olduğunu en başından beri çok iyi biliyordu. Buna rağmen fabrikadaki üretim tanklarının içinde biriken PFOA’yı temizlemek için yeterli koruyucu ekipmanı olmayan işçileri depolara göndermek hakkında duymadı. O dönemde o fabrikalarda çalışan hamile kadınların çocuklarının neredeyse tamamı sakat, hatta bir kısmı ölü doğmuştur. Teflonun direkt olarak evlerimize girişi ise oltalarda kaplama yapılırken Fransız mühendis Marc Grégoire'in eşinin bu maddeyle tava kaplama fikrini ortaya atmasıyla meşhur “Tefal” markasının kurulmasıyla gerçekleşti. DuPont madem bu maddelerin bu kadar zararlı olduğunu biliyordu, neden önlem almadı ve insanları zehirlemeye devam etti? Cevap son derece basit: Sermaye hırsı. Çoktan devasa bir bakır ve kalay mutfak pazarını ele geçirmişlerdi; artık durmak şirket için çok geçti ve bunu tercih etmek maliyetliydi. Hem fabrikalarında çalışan işçileri hem de mutfaklarda tüketicileri zehirlemeye devam ettiler. Ta ki Avukat Rob Bilott, fabrika yakınlarındaki çiftliklerde gizemli şekilde ölen ineklerin sebebini araştırmaya başlayana kadar...

Buna karşı nasıl adımlar atıldı?

Rob Bilott, tam 20 yıl boyunca DuPont gibi bir sermaye deviyle hem sahada hem de mahkeme salonlarında tek başına savaştı. Bu tarihi mücadelenin sonunda EPA (ABD Çevre Koruma Ajansı) tarihinin en büyük idari para cezasını kestirmeyi başardı ve kimyasalın gerçek yüzünü tüm dünyaya ifşa etti.

Günümüzde neredeyse tüm insanların kanında iz miktarda Teflon ve PFOA kalıntısı bulunuyor. Çevreci aktivistler ve bilim insanları hâlâ bu sonsuz kimyasalların dünya çapında tamamen yasaklanması için mücadele ediyor. Ancak kimya devleri; milyar dolarlık lobi faaliyetleri ve isim değiştirerek piyasaya sürdükleri yeni türev maddelerle bu yasakları engellemeye devam ediyor. Bu noktada en azından son derece masum duran ama atom bombasının yapımında kullanılan bu saf bir zehri içeren ürünleri mutfağımızdan çıkarabiliriz.

 

Kaynakça & inceleme önerileri

[Kitap & Hukuki Belge] Bilott, R. (2019). Exposure: Poisoned Water, Corporate Greed, and One Lawyer's Twenty-Year Battle Against DuPont. Atria Books.

[Epidemiyolojik Araştırma] C8 Science Panel (2005-2013). C8 Probable Link Reports & Studies. Mid-Ohio Valley Health Study.

[Araştırmacı Gazetecilik] Rich, N. (2016). "The Lawyer Who Became DuPont's Worst Nightmare". The New York Times Magazine.

[Çevre & Sivil Toplum Raporu] Environmental Working Group (EWG). PFAS and Forever Chemicals Research Archive & DuPont Internal Documents Leaks.

[Tarih & Keşif] Smithsonian Institution. Roy J. Plunkett and the Discovery of PTFE (Teflon). National Inventors Hall of Fame Archives.

[Sinema & Belgesel] Haynes, T. (Yönetmen). (2019). Dark Waters [Film]. Focus Features. / Soechtig, K. (Yönetmen). (2018). The Devil We Know [Belgesel]. Break Thru Films.

(Genç Hayat)