Hellenistik dünyanın görkemli başkenti Pergamon

Pergamon – Bergama, Bakırçay’ın bereketli sularıyla beslenen verimli ovanın üzerinde yükselen, Attalos krallarının göz bebeği, Anadolu’nun en görkemli başkentlerinden biri… Daha uzaktan yaklaşan ziyaretçilerini heybetiyle karşılayan kadim Pergamon, yalnızca surları ve saraylarıyla değil, bilgeliği, sanatı ve mimarisiyle de çağını aşan bir medeniyetin simgesiydi.

Attalos hanedanı, küçük bir kaleyi kısa sürede Akdeniz dünyasının en güçlü Hellenistik krallıklarından birinin başkentine dönüştürdü. Ancak onların asıl büyük başarısı yalnızca fethettikleri topraklar değildi. Sınırlarını genişletmeye çalışan bu hükümdarlar, aynı zamanda ülkelerini imar etmeyi, başkentlerini dünyanın hayranlık duyacağı bir kültür merkezine dönüştürmeyi amaçladılar. Bunun için oldukça engebeli bir araziye sahip olan Akropol tepesini, 150 yıl kadar bir sürede, bugün hâlâ hayranlık uyandıran çabayla tasarladılar, kamusal ve sivil hayatın gerekli mekanları ile donattılar. Dönemin filozoflarını, şairlerini, mimarlarını, heykeltıraşlarını ve bilim insanlarını Pergamon’a davet ettiler; onlara eserler ürettirdiler, kentin her köşesini sanatın ve düşüncenin izleriyle bezediler. Bu yüzden Pergamon yalnızca bir krallığın başkenti değil, aynı zamanda Hellenistik dünyanın en parlak kültür-sanat başkentlerinden biri haline geldi.

Özellikle heykel sanatı burada erişilmesi güç bir zirveye ulaştı. Kralların kudreti, tanrıların ihtişamı ve tanrıçaların asaleti mermerde hayat bulurken, Pergamonlu ustalar yalnızca kusursuz bedenler değil, insan ruhunun en derin duygularını da taşa işlemeyi başardılar. Geliştirdikleri ve bugün “Pergamon Baroku” olarak adlandırılan üslup, figürlerin güçlü hareketleri, dramatik yüz ifadeleri ve izleyiciyle kurduğu doğrudan ilişki sayesinde antik dünyanın en etkileyici sanat anlayışlarından biri olarak kabul edilir. Fakat Pergamon sanatını ölümsüz kılan yalnızca estetik başarısı değildir. Bu sanat, zaferin karşısındaki insanın düşmanın da bir gururu, haysiyeti olduğunu hatırlamayı başarmıştır.

Galatlar üzerine kazanılan büyük zaferin ardından Attalos kralları, dönemin alışılmış anlayışının aksine düşmanı aşağılayan anıtlar diktirmediler. Bunun yerine yenilmiş düşmanın cesaretini, onurunu ve trajedisini anlatan heykeller yaptırdılar. Esir düşmemek için önce eşini, ardından kendisini hançerleyen Galat savaşçısını betimleyen ünlü heykel grubu, yalnızca bir zafer anıtı değil; insanlık tarihinin en dokunaklı mermer anlatılarından biridir. Pergamonlu sanatçılar böylece düşmanın bile gururunu ve acısını ölümsüzleştirmiş, zaferi merhametle buluşturan evrensel bir sanat dili yaratmışlardır.

Bir hükümdarın büyüklüğü yalnızca kazandığı savaşlarla değil, geride bıraktığı şehirlerle ölçülür. Attalos kralları da bunu herkesten iyi biliyordu. Onlar fethettikleri toprakları yalnızca sınırlarına katmadılar; yeni kentler kurdular, eski kentleri anıtsal yapılarla donattılar ve kamusal yaşamı canlandıran eserlerle Anadolu’nun çehresini değiştirdiler. Bu anlayışın en zarif simgelerinden biri, hiç kuşkusuz Atina Agorası’nda yükselen Attalos Stoası’dır. Bir zamanlar Yunan dünyasının tartışmasız siyasi ve kültürel merkezi olan Atina’da, Pergamon kralının adına görkemli bir stoa yükseliyordu. Bu yalnızca cömert bir bağış değildi; değişen dünyanın sessiz ama güçlü bir ilanıydı. Yunan uygarlığının kadim başkenti artık yeni bir haminin koruması altındaydı. Pergamon, gücünü gösterişli sözlerle değil, taşa işlenmiş zarafetle ilan ediyordu. Bugün yeniden ayağa kaldırılan Attalos Stoası, Atina Agora Müzesi olarak yaşamını sürdürmekte; iki bin yılı aşkın bir süredir Attalosların adını yaşatmaya devam etmektedir.

Pergamon kralları, kurdukları yeni kentler ile de anılmaktadır. Bugünün Antalya’sını kuran Attaloslardır. Kentin antik ismi Attaleia adını Pergamon kralından alır. Manisa Alaşehir kentinin de kurucusu Pergamon krallarıdır. Manisa Alaşehir’in antik adı olan Philadelphia, kral II. Attalos’un lakabıdır. Kardeş sever anlamına gelir. Böylece Attaloslar yalnızca hükmettikleri çağın değil, kurdukları kentler ile bugünün Türkiye’sinde yer adları ile anılmaya devam etmektedir.

Yüzyıllar boyunca kahramanların, tanrıların, tanrıçaların ve filozofların suretleri Pergamon kentinin sokaklarını, tapınaklarını ve meydanlarını süsledi. Pergamon’un görkemini simgeleyen Zeus Sunağı’nın olağanüstü yüksek kabartmaları bugün ne yazık ki doğduğu topraklardan uzakta, Berlin’de sergilenmektedir. Ancak sunağın yükseldiği akropol hâlâ aynı gökyüzüne bakmakta; aynı rüzgarı hissetmekte ve ziyaretçilerini karşılamayı sürdürmektedir.

2014 yılında UNESCO dünya miras listesine “Bergama Çok Katmanlı Kültürel Peyzaj Alanı” olarak kaydedilen Bergama, bu ünvanı yalnızca görkemli anıtlara sahip olduğu için değil, yaklaşık 2 bin 300 yıldır kesintisiz süren yaşamına borçludur. Hellenistik Dönem’de biçimlenen kent, aynı topraklarda Roma’nın anıtsal yapılarıyla büyümüş, Bizans’ın tuğlalarıyla yeni bir kimlik kazanmış, Türk-İslam döneminde kubbeler, minareler, hanlar ve arastalarla zenginleşmiştir. Bugün Bergama sokaklarında yürüyen her ziyaretçi, yalnızca taş yapılara değil, yüzyılların biriktirdiği hikayelere de tanıklık eder. Akropol’ün rüzgarında Attalos krallarının hayalleri, Asklepion’un sütunlarında şifa arayan insanların umutları, Osmanlı çarşısının dar sokaklarında ise yaşayan bir Anadolu kentinin sesi yankılanır. Bergama Müzesi’nin sessiz salonlarında imparatorlar, tanrılar, tanrıçalar ve filozoflar yüzyılların dinginliği içinde ziyaretçilerini bekler. Kırılmış bir mermer parçasında, yontulmuş bir yüzde ya da zamana direnen bir bakışta hâlâ Attalosların büyük düşlerini görmek mümkündür.