Çöpte milyarlık ‘vurgun’ var

Türkiye 1980’li yıllardan beri plastik ham maddeyi sokak toplayıcılarının emeği ve 2018 sonrasında ise Avrupa’dan ithal edilen ucuz çöplerle sağladı. Avrupa’nın en büyük çöp ithalatçısı haline gelen Türkiye’de sanayicinin çöp ayrıştırma maliyetinden kurtularak temiz plastiğe doğrudan erişim isteğiyle DOA (depozitosu olan ambalajlar) olarak bilinen depozito iade sistemine geçirilerek halk şişe başına 1 lira karşılığında seferber edildi.

Adrese teslim ihalelerle üretilen iade otomatlarından toplanan plastik atıklar Saytek, Ecosan, Dogapet gibi plastik granül tesislerinde işlendikten sonra Bakcycle, Ravago Geri Dönüşüm, Gama Recycle gibi ambalaj şirketlerinin üretimine aktarılıyor. Bu şirketlerin elde ettikleri geri dönüştürülmüş plastik ise Coca-Cola, Unilever, H&M, Zara, Adidas ve Nike gibi küresel markalara tedarik ediliyor. Geri dönüşüm sektörünü şirketler için bu kadar cazip kılan ana unsur ise sıfır plastiğe kıyasla ham madde maliyetlerini yüzde 35’e varan oranlarda düşürmesi ve ton başına kârlılığı artırması.

İktidar döviz çıkmasın istiyor, şirketler maliyeti düşürmek istiyor

Geri dönüşüm şirketlerinin plastik ham madde elde ettiği üç temel kaynak bulunuyor. Bunlar sokak toplayıcıları, Avrupa’dan ithal edilen çöpler ve yeni devreye giren DOA (depozito iade) sistemi. Bu üç ayak ham madde maliyetleri, ayrıştırma maliyetleri ve bakımından kıyaslandığında ve buna Erdoğan-Şimşek programı kapsamında öncelenen “Döviz yoğun ham madde ithalatının azaltılması” ve “Geri dönüştürülmüş ikincil ham madde kullanımının artırılması” gibi politikalar göz önünde bulundurulduğunda, DOA sistemi hem şirketler hem de iktidar için kârlılık anlamına geliyor.

Toplayıcılardan alınan bir ton PET şişenin maliyeti 150 ila 200 dolar arasında. Buna kıyasla Avrupa Birliği’nden satın alınan atıklarda ise Avrupalı firmaların yüksek vergilerden kaçmak için sağladığı navlun desteği sayesinde ham madde maliyeti 100 ila 150 dolara kadar düşüyor. Bir başka deyişle, Avrupa’dan çöp satın almak toplayıcılardan almaya kıyasla ton başına yüzde 25 ila 33 daha ucuz plastik girdisi sağlıyor.

Ancak hem AB’den hem de toplayıcılardan gelen atıklar ayrıştırılmamış ve kirli olduğu için işçilik, ayrıştırma, parçalama ve yıkama gibi süreçlerin ardından ton başına 250 ila 300 dolar bir işleme maliyeti de ekleniyor.

Tam bu noktada devreye giren DOA sistemi, bu denklemi geri dönüşüm şirketlerinden sanayi üreticilerine kadar pek çok şirketin lehine kökten değiştiriyor. Yurttaşların makineye attığı PET şişeler halihazırda temiz, ezilmiş ve sınıflandırılmış olarak sisteme girdiğinden bahsi geçen işleme maliyetleri neredeyse yarı yarıya düşüyor. Toplayıcılardan veya Avrupa’dan alınan atıkta ton başına üretim maliyeti 450 doları bulurken, DOA sistemi bu maliyeti şirketler için çok daha aşağı çekiyor.

Türkiye Çevre Ajansı Başkanı Öztürk’ün belirttiği ambalaj ithalatındaki yüzde 35-40’lık azalma hedefi; iktidarın döviz çıkışını engelleme arzusuna işaret etmekle birlikte, şirketler için de ucuz ve temiz ham maddeye doğrudan el koyma rantına dönüşüyor.

Sokakta geri dönüşüm işçiliği yapan kayıt dışı ve güvencesiz çalışan 500 bini aşkın sokak toplayıcısı da bu ‘dönüşümün’ bedelini ödeyenlerden. Eskiden bir saat içinde topladıkları plastik şişe miktarını artık beş günde bile bulamadıklarını belirten toplayıcılar, DOA sistemi sonrası günlük ortalama 400 lira gelir kaybına uğradıklarını dile getiriyor.

Depozito makineleri için 5 şirkete 1 milyar lira aktarıldı

Depozito iade ticaretinin en görünür ayağını otomat imalatçıları oluşturuyor. Türkiye genelinde Migros gibi zincir marketlere, alışveriş merkezlerine ve belediyelerin belirlediği noktalara kurulması zorunlu kılınan depozito iade makineleri için ihaleler yapılıyor. Söz konusu ihaleler doğal afet, salgın hastalık gibi durumlar için öngörülen “pazarlık usulü 21/b” maddesi kapsamında DOA Çevre Yönetim Hizmetleri AŞ tarafından adrese teslim yöntemiyle gerçekleştirilirken, 6 şirkete toplam 970 milyon 605 bin lira yani yaklaşık 1 milyar TL kaynak aktarıldı. İhalelerde pastadan en büyük payı 399.4 milyon TL ile BİM, A101, Migros gibi zincir marketlerin raf altyapısını tedarik eden ÜÇGE Grupun iştiraki olan Revego Çevresel Çözümler AŞ alırken; GDS Geri Dönüşüm AŞ 175.6 milyon TL, Optimum Süreç Tasarımı AŞ 171.1 milyon TL, Kapella Elektromekanik AŞ 113.2 milyon TL, ACO Geri Dönüşüm Ltd. Şti. 60.2 milyon TL ve RVM Systems AŞ ise 50.9 milyon TL’lik sözleşmelere imza attı. İhalelerde yer alan şirketlerden RVM Systems hariç, belirlenen yaklaşık maliyetin üzerinde bir miktarda sözleşme bedelleriyle iş üstlendiler.

Kırma ve granül tesisleri zenginleşiyor

Plastik atık ticaretinin bir diğer ayağını ise geri dönüştürülecek olan plastiğin kırılmasını ve granül hale getirilmesini üstlenen tesisler oluşturuyor. Depozito iade makinelerinden önce toplayıcıların atıkları karışık olarak vermesi sebebiyle şirketler yüksek ayıklama maliyetleri ödemek durumundayken, makineler aracılığıyla ayrıştırılmış olarak gelen plastikler Dogapet, Saytekpet, Apeko, Liv Plastik ve Ecosan gibi dönüştürücü tesislere sevk ediliyor. Plastik, buralarda kırma makinelerinden geçiriliyor; daha sonra eritilerek granül yani rPET haline getiriliyor. Yıllık ortalama 25 bin tonluk üretim kapasitesi ile küresel rPET piyasası satış fiyatları üzerinden yapılan tahmini hesaplamaya göre, Ecosan 2025 yılında yaklaşık 30 milyon dolar yani 1.4 milyar TL işlem hacmine sahip.

Sanayi devlerine akan rant

Dönüştürülmüş granülün nihai ürüne çevrilmesini ise Gama Recycle, Köksan Holding, Ravago Petrokimya, Albayrak Holdinge bağlı Bayfa Geri Dönüşüm, Bakioğlu Holdinge bağlı Bakcycle ve Bell Holdinge bağlı PAAG Geri Dönüşüm gibi İSO 500’de yer alan bazı sanayi ve ambalaj şirketleri üstleniyor.

Köksan Holding, sadece Gaziantep tesisindeki 72 bin tonluk rPET kapasitesiyle, toplanan ve ithal edilen PET atıklarını gıda sınıfı ambalaja çeviriyor. Holdingin 2025 yılındaki satıştan elde ettiği miktar ise 52 milyar lira. Köksan’ın dönüştürdüğü plastik PET’lerin alıcıları arasında Coca-Cola şişeleyicilerinden Coca-Cola Puerto Rico Bottlers da yer alıyor. Ocak 2024’te KÖKSAN PET ve Plastik Ambalaj Fabrikasında makineye sıkışan 1 işçi hayatını kaybetmişti.

İzmir merkezli Bakioğlu Holding iştiraki Bakcycle, 30 bin ton ayrıştırma ve 18 bin ton rPE üretme kapasitesiyle esnek ambalaj çarkını döndürüyor. Tesislerinde polipropilen (rPP) işleme kanadında ise tonu 1120 dolar olan geri dönüştürülmüş PP vasıtasıyla ana grubun ham madde maliyetlerini yüzde 30-40 düşürerek holding bazında yüz milyonlarca liralık tasarruf sağlıyor. Holding ambalaj üreticilerinden Polibak Plastik 2025’te 12 milyar lira net ciro elde ederken, Bak Ambalaj ise 5 milyar net satış yaptı.

Gama Recycle, yılda 100 bin ton atığı iplik ve elyafa çevirerek geri dönüştürülmüş ipliği H&M, Zara, Adidas, Nike ve Burberry gibi hazır giyim devlerine satıyor. Otomotiv ve beyaz eşya sektörüne dönüştürülmüş plastik tedarik eden Ravago Petrokimya ise 2025’te 18 milyar lira net satış geliri elde etti.

Söz konusu Gama Recycle’da ekim 2020’de geri dönüştürülmüş elyaf kırma makinesine kapılan 1 işçi ağır yaralanarak uzuv kaybı yaşamıştı. Ravago’da ise plastik eritme ünitesinde meydana gelen patlamada 1 işçi hayatını kaybetmişti.

Bell Holdinge bağlı PAAG Geri Dönüşüm ise geri dönüştürdüğü plastiği Holdinge bağlı Senapa Stampa’ya tedarik ediyor. Senapa Stampa müşterileri arasında Unilever bulunuyor.

Plastik fiyatları savaşla arttı

İran-ABD savaşı nedeniyle petrol ve petrokimya ürünlerinin fiyatı artmaya devam ederken, bu artış doğrudan plastiğe de yansıyor. Plastiğin ham maddesi olan petrol türevi sıfır (bakir) plastiğin tonu piyasalarda 1200 ila 1400 dolar bandında yer alıyor. Sıfır plastikteki bu yüksek maliyet tablosu karşısında ambalaj, tekstil ve otomotiv sanayicileri; depozito iade makinelerinden ve ithal atıklardan elde edilen ikincil granülleri (rPET) tercih ediyor. Sanayici, bakir plastiğe kıyasla ham madde girdi maliyetini yüzde 25 ila yüzde 35 oranında aşağı çekerek tasarruf ederken; dönüştürücü tesis sahipleri tırmanan taleple ton başına 600 ila 900 dolar kârı hanelerine yazıyor.