Kayısı üreticisi isyan etti: Sadaka değil hakkımızı istiyoruz

Malatya — Türkiye’de 8 milyon ağacı ile en çok kayısı üretimi yapan Malatya’da, Temmuz ayının ilk haftasında başlayan hasat devam ediyor. Verilere göre, Malatya dünyadaki kuru kayısı üretiminin yaklaşık yüzde 60-70’ini tek başına karşılıyor. İhracat odaklı kayısı pazarında ise dünya kuru kayısı ticaretinin yüzde 85’ini tek başına karşılamakta.

Yaş kayısı üretiminde de Türkiye üretiminin yüzde 28’ini karşılayan Maltya, dünya genelindeki yaş kayısının yüzde 11’ini tek başına üretmektedir. Bu verilerle dünya kuru kayısı başkenti olan Malatya’da geçen yıl zirai don felaketine uğrayan çiftçi, bu yıl üretimin normale yakınlaşmasından dolayı biraz daha iyi durumda.

2024 yılında kuru kayısı rekoltesi 76 bin 926 ton iken, 2025 yılında zirai don nedeniyle 5 bin tonun altına düştü. Malatya Valiliği Koordinasyon Kurulu bünyesinde kurulan Kayısı Rekoltesi Tespit Komisyonu, bu yılki kuru kayısı rekoltesini yaklaşık olarak 67 bin 418 ton olarak belirlerken, yaş kayısı rekoltesini ise 341 bin 55 ton olarak belirledi. Malatya Ticaret Borsası verilerine göre, geçen yıl kurusu kayısı kilosu kalitesine göre 250-650 TL arasında satılırken, bu yıl ekstra gün kurusu 700 TL, Jumbo Naturel gün kurusu 550-800 TL, birinci sınıf özel gün kurusu kayısı ise 825 TL’den, kükürtlü sarı kayısı ise 330 TL’den satışa sunuldu.

Destekleme yetersiz, enflasyon yüksek

Türkiye’deki çiftçilerin en büyük şikayeti girdi maliyetlerinin her yıl çok yüksek oranda artması ve buna karşılık devlet desteklemesinin çok düşük olması. Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından Çiftçi Kayıt Sistemine (ÇKS) kayıtlı Malatya’daki kayısı üreticilerine temel alan bazlı destek, mazot ve gübre desteği, iyi tarım uygulamaları desteği, TARSİM sigorta desteği gibi kalemlerde toplam dönüm başına 750 TL verilmekte. Geçen yıl mazot fiyatı litre başına 44 TL, bu yıl 77 TL’yi bulması devletin verdiği desteğin hemen hemen tek girdi kaleminde eridiğini gözler önüne sermekte.

Malatya merkez Yeşilyurt ilçesine bağlı kırsal Mahmutlar Mahallesinde kayısı üreticiliği yapan Kemal Gedik (60), bu yılki kayısı üretimini değerlendirdi. Yaklaşık 300 dönüm arazisi olduğunu ve bunun 250 dönümünde kayısı ekildiğini söyleyen Gedik, tarlasında yaklaşık 2 bin 500 adet kayısı ağacı olduğunu ifade etti. Kayısı ağaçlarının 8-10 yaş aralığında meyve verdiğini belirten Gedik, kendisinin 500 ağacının meyve verdiğini aktardı.

Yağışlar tozlaşmayı olumsuz etkiledi

Kayısı bahçesinin 12 ay boyunca emek harcadıklarını söyleyen Gedik, kayısı ağacının bir çocuk misali ilgi ve bakım istediğini belirtti. Kayısı ağaçlarının 25-30 yıl kadar meyve verdiğini aktaran Gedik, "Göz taşı, çiçek, çil, meyve iç kurdu gibi yılda 7-8 ilaç veriyoruz. Sonbaharda ağaçlara verdiğimiz bakır ilacının bir tonluk deposunu 6 bin TL’ye alıyoruz. İlkbahar ilaçlarını da yaklaşık 4 bin TL’ye alıyoruz. Bir tonluk ilaç ise yaklaşık 100 ağaca yetiyor. Yani giderlerimiz oldukça fazla. Artık borçların altında ezildik. Kayısı bürüte çok görünebilir ama giderleri çok fazla” dedi.

Malatya’da ovalık alanlarda bulunan kayısı üreticilerinin bu yıl rekoltelerinin çok düşük olduğunu kaydeden Gedik, “Kayısı ağaçlarının çiçeklenme sürecinden sonra gelen yağışlar, verimin düşmanıdır. Bu yağışlar ağaçlarda monilya, çil gibi hastalıkların oluşmasına neden olur. Bunun için zirai mücadele gerekiyor. Bu yıl ne kadar mücadele ettiysek de hastalıklarla başarılı olamadık. Yine yağışlar çiçeklenme dönemine geldiği için çiçeklenmenin tozlaşmasını engelledi. Tozlaşma olmadığı içinde çiçekler meyveye dönüşmedi. Bu yıl en büyük sıkıntımız bu oldu. Merkez ova köylerinde çiçeklenme dönemi dağlık alanlara göre biraz daha erken olduğu için yüzde 90 oranında verimimiz düştü. Benim meyve veren 500 ağaçtan kuru kayısı rekoltem bir buçuk ton ile 2 ton arasında çıktı” diye konuştu.

Türkiye'nin tarım politikası ve planlaması yok

Kuru kayısı fiyatlarındaki dalgalanmaya da değinen Gedik, “Devlet burada kayısıya sahip çıkmıyor. Kayısı, 3-5 tüccarın eline bırakılmış durumda. Daha önce bizim burada kayısı kooperatifi vardı. O alım yaptığı zaman kayısı fiyatlarını dengeliyordu. Çiftçinin herhangi bir örgütlülüğü olmadığı için ihracatçılar istediği gibi fiyatlarla oynuyor. Bizim en büyük sıkıntımız pazarlamadır. Kooperatifçilik geliştirilemedi çünkü devlet bunu sekteye uğrattı. Kayısı rekoltesi çok düşük olduğu zaman iyi bir rakama çıkıyor” ifadelerini kullandı.

Türkiye’de bir tarım politikasının olmadığı gibi planlamanın da yapılmadığını dile getiren Gedik, “Her geçen yıl pazar alanımız daralıyor. Buradaki fidancılar yıllarca Kazakistan ve Özbekistan’a kayısı fidanı sattılar. Şimdi de oradaki ağaçlar büyüdü ve ürün vermeye başladı. Eskiden Malatya dünya kayısı başkentiydi ama artık bu Kazakistan’a geçti. Çünkü, mazot, ilaç, işçilik gideri olarak Kazakistan’la rekabet edecek konumda değiliz. Yakın zamanda bütün pazarı kaybetme tehlikesiyle karşı karşıyayız. Türkiye daha yeni fidan satışlarını yasaklamaya başladı ama şimdiye kadar aklınız neredeydi? Kimler bu satışları yaptı? Kimler para kazandı? Türkiye’nin bir tarım politikası ve planlaması yok. Tarım başı boş durumda. Çiftçi tamamen kaderine terk edilmiş durumda” diye belirtti.

Tarımdan beslenen çiftçi sayısı düştü

“Her şeyin fabrikası var ama tarımın fabrikası yok” diyen Gedik, “Onun için çiftçiye sahip çıkalım. Bundan on yıl önce tarımdan geçinen nüfus oranı yüzde 49’du şimdi yüzde 30’lere düşmüş. İnsanlar gidip şehirlerde asgari ücrete çalışmaya başladı. Çünkü çiftçi tarlasında aylık asgari ücret bile kazanamıyor. Belki benim arazim biraz var ve kazanabiliyorum ama 20-50 dönümü olan nasıl kazansın? İnsanlar, üretimden artık koptu. Köylerdeki yaş ortalaması 60’ı geçti. Kimse burada kalmıyor. Benim çocuklarım bile gelmiyor. Benden sonra bu tarlayı kim ekecek? Burada arazinin dönümü 1 Milyon TL ama şu an 600 bin TL’ye alan olsa hemen satacağım” ifadelerini kullandı.

Son olarak devlete çağrıda bulunan Gedik, şunları dile getirdi: “Devletin çiftçiye sahip çıkması lazım. Kendilerinin yaptığı kanuna göre çiftçiye destek olmaları gerekiyor ama kanuna da uymuyorlar. Şu an verdikleri tek şey dilenci gibi dönüm başına 40-50 TL mazot parası veriyorlar. Biz devlete dilencilik yapmak istemiyoruz. Bize hakkımızı versin. Bize mazot vereceği destek yerine hasat ettiğimiz ürünün kilo bazlı desteğini versin. Kim üretiyorsa onu desteklesin. İnsanlar araziyi nadasa bırakıyor ona da destek veriyor. Ürün ekmeyene değil ekene destek versinler. Kayısı başına 1 dolar destek verse devlet, 3 dolara da biz satsak zarar etmeyiz.”

Gün kurusu kayısı

Toplanan kayısıları patik işlemden geçiren Suna Gedik (55) yaptığı işi anlattı. Kuru kayısının gün kurusu ve kükürtlü kayısı diye farklı işlemlere tabi tutulduğunu belirten Suna Gedik, kendilerinin bu yıl gün kurusu yaptığını söyledi. Kayısının olgunlaşmasıyla beraber ağaçların altına branda serdiklerini ve daha sonra ağaçları traktör yardımıyla sallayarak kayısıları topladıklarını dile getiren Suna Gedik, “Topladığımız kayısıları da daha önceden hazırladığımız file sergenlerine sereriz. Kayısılar güneşte kuruturuz. Kayısılar kuruduktan sonra patik dediğimiz işlemi yaparız. Bütün kayısılardan tek tek çekirdeklerini çıkartırız. Çekirdeklerinden çıkardığımız kayısıları da kalitesine göre ayırırız. Bunları tekrar güneşe koyup kuruturuz. Daha sonra satışını yaparız” dedi.

Ayıkladıkları kayısı çekirdeklerini de kuruttuktan sonra makine yardımıyla kabuklarını kırdıklarını kaydeden Suna Gedik, kayısı çekirdek içini de çerezlik olarak sattıklarını ve böyle geçimlerini sağladıklarını anlattı.

(MA)