‘Rota yeniden oluşturuluyor’

ABD’nin 7-8 Temmuz’da NATO zirvesi sürerken İran’a yeniden başlattığı saldırıyla birlikte Hürmüz tekrar kapanırken, dünyada ticareti için de yeni rota arayışları gündeme geldi. Türkiye’ye biçilen rol ise İsrail’in gölgesini azaltacak, aynı zamanda Suriye ve Irak’ın güvenliğinden de “sorumlu” olacağı transit bölge görevi üstlenmek. Bu kapsamda en iddialı planlardan biri, Suriye ve Türkiye üzerinden Akdeniz, Karadeniz, Hazar Denizi ve Fars Körfezi’ni birbirine bağlayan bir ulaşım ve enerji ağı olan “Dört Deniz Projesi.” 

Diğer yandan ise kısa vadede sonuç verecek olan Irak ve BAE gibi Arap-Körfez ülkelerini kapsayan rotalar için de adımlar atılıyor. 

Irak Batı’nın gözdesi 

Cuma günü ABD-Irak iş zirvesinde, Iraklı yetkililer ile Amerikan enerji ve teknoloji şirketleri petrol, gaz ve enerji iletim hatları alanında 60 milyar doları aşan değerde anlaşmalar ve mutabakat zaptları imzaladı. Irak, bir OPEC üyesi olarak ABD ile ilişkilerini derinleştirmeye ve Hürmüz Boğazı’na bağımlılığı azaltmak için yeni ihracat rotaları oluşturmaya çalışıyor.

ABD Başkanı Trump’ın Bölge Temsilcisi Tom Barrack, ABD-İran savaşının bir yandan kaos yarattığını, diğer yandan ise Irak’ı ABD ve diğer ülkelerle “yeni bir stratejik güvenlik ittifakının ön saflarına” yerleştirdiğini söylemesinin nedeni de Irak Başbakanı Zeydi’nin Chevron petrol şirketinin ABD’deki yeni merkezinin açılış törenine katılma nedeni de imzalanan anlaşmalar. Zira Chevron İş Geliştirme Başkanı Jake Spering, şirketin alternatif bir ihracat rotası yaratarak Irak’ın Hürmüz Boğazı’na olan bağımlılığını azaltacak bir boru hattı projesine yatırım yapacağını söyledi.

Spering’e göre Irak, ABD’nin Ortadoğu’daki enerji ticaret merkezi haline gelebilir.

ConocoPhillips şirketi, “BP Energy Kerkük” şirketindeki hisselerin yüzde 42’sini satın alarak İngiliz petrol devine katılacağını ve Irak’ın kuzeyinde faaliyet gösteren dört petrol sahasının yeniden geliştirilmesi planına katılacağını duyurdu.

Bu arada BP CEO’su Meg O’Neill, Irak’ın “kaynak açısından olağanüstü bir kapasiteye” sahip olduğunu söyledi. 

Zeydi’nin ABD ziyareti sırasında imzalanan anlaşmalarla ilgili ABD Dışişleri Bakanlığı bir bildiri yayımlayarak, Irak ve Suriye’nin iki ülke arasındaki ham petrol boru hattının restorasyonu ve yeniden inşasını stratejik bir altyapı projesi olarak ilerletme kararını memnuniyetle karşıladığını açıkladı.

Bildiride, Irak ve Suriye’nin, Irak petrol üretimini Akdeniz pazarlarına ve ötesine bağlamak için önemli bir enerji koridorunu yeniden canlandırma stratejik hedefini vurguladıkları belirtilmişti. 

Restorasyondan sonra boru hattının ilk kapasitesinin günlük iki milyon varil ham petrol olacağı belirtildi.

Irak boru hatları 

NATO zirvesi öncesi Irak’ta İran’a bağlı milis güçleri tasfiye etme ve Haşdi Şabi’nin silahsızlandırma çabası bu sürecin parçası. Irak farklı alternatifler açısından da Batı’nın dikkatini çekiyor. Bu seçeneklerden biri, Irak’ın kuzeyindeki Kerkük bölgesinin petrolünü Türkiye’nin Akdeniz kıyısındaki Ceyhan Limanına taşıyan yaklaşık 970 kilometre uzunluğundaki Kerkük-Ceyhan boru hattı.

Irak günde yaklaşık 3.4 milyon varil ham petrol ihraç ediyor. Yüzde 95’i ülkenin güneyindeki Basra Limanından yapılıyor ve Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor.

Bir diğer seçenek, Irak petrolünü Fars Körfezi’nden geçmeden Suriye’deki Akdeniz kıyılarına ulaştırabilecek olan Kerkük-Banyas boru hattının yeniden canlandırılması.

Yaklaşık 800 kilometrelik bu boru hattı 1952 yılında tamamlandı ancak İran-Irak Savaşı sırasında devre dışı kaldı. 

BAE, Hürmüz’ü baypas etmek için harekete geçti

Basra Körfezi ve Umman Denizi sularındaki son gelişmeler, İran ve BAE limanları arasındaki basit bir ekonomik rekabetin ötesinde, geniş kapsamlı bir güvenlik krizinin doğrudan yansıması oldu.

Birleşik Arap Emirlikleri, Füceyre’de yeni bir liman inşa ederek Hürmüz Boğazı’nı baypas etmek ve Cebel Ali’ye olan bağımlılığı azaltmak için stratejik bir adım attı. Bu proje, Basra Körfezi’ndeki son askeri gerilimlerin ortasında, bölgesel lojistikte yeni bir “rekabet-iş birliği” modelini şekillendiriyor.

Financial Times’ın haberine göre, Dubai merkezli DP World Şirketi, BAE’nin doğu kıyısında, özellikle Füceyre bölgesinde yeni bir çok amaçlı liman ve konteyner terminali kurmayı planlıyor. Bu plan 18 ay içinde tamamlanabilir ve bölgesel gerilimlere ve Hürmüz Boğazı’ndan geçişteki olası aksaklıklara doğrudan müdahale edebilir biçimde tartışılıyor. 

BAE daha önce Füceyre ve Horfakkan gibi doğu limanlarının geliştirilmesi ve ayrıca alternatif petrol boru hatlarıyla bu yönde adımlar atmıştı. Bu projenin uygulanması sadece Dubai’nin tedarik zinciri güvenliğini güçlendirmekle kalmayacak, aynı zamanda BAE’nin bölgesel bir ticaret merkezi olarak konumunu sağlamlaştıracak ve Basra Körfezi’ndeki deniz taşımacılığı modelini değiştirebilecek.

‘Alternatifler gerçek ihtiyacı karşılayamaz’

Uluslararası Enerji Ajansı, bu alternatif seçeneklerin toplamda günde yalnızca 3.5 ila 5.5 milyon varil petrolü diğer rotalardan taşıyabileceğini tahmin ediyor, bu rakam, normal şartlarda Hürmüz Boğazı’ndan geçen 20 milyon varilin çok altında.

Alternatif rotalar mevcut olsa bile, operasyonel sınırlamalar bunların kullanımını zorlaştırıyor. King’s College London’da uluslararası güvenlik ve Ortadoğu çalışmaları Profesörü David B. Roberts, örneğin Yanbu yükleme terminallerinin, bu kadar kısa sürede böylesine devasa bir petrol hacmini yönetmek için asla tasarlanmadığını belirtiyor.

İran alternatifini oluşturdu

İran da Hürmüz Boğazı için kendi alternatif rotasını inşa etti: Basra Körfezi’nin kuzeyindeki Gure’yi Umman Denizi’ndeki Cask ihracat terminaline bağlayan bin kilometre uzunluğundaki boru hattı. Günlük bir milyon varile kadar petrol taşımak üzere tasarlanan bu boru hattı, İran petrolünün Hürmüz Boğazı’ndan geçmeden dünya pazarlarına ihraç edilmesini mümkün kılıyor.

Bununla birlikte, uygulamada yaptırımlar ve ihracat terminalinin bazı altyapılarının tamamlanmamış olması, bu rotadan yapılan petrol transfer miktarını tasarlanan kapasitesinin çok daha altında bıraktı.