Kâr için değil, insan için kentler: Sovyetlerde mimarlık ve tasarım

ODTÜ Mimarlık Fakültesi öğrencileri, 23. Gençlik Yaz Kampı’na giderken “Sovyetlere Dair Mitler ve Gerçekler” söyleşisiyle kampımızda olacak olan Kavel Alpaslan ile “Pencereden Bakınca Bina Görmek Zorunda Mıyız?: Sovyetlerde Mimari ve Tasarım” etkinliğiyle bir araya geldi.

15 Temmuz Çarşamba günü online olarak gerçekleştirilen “Pencereden Bakınca Bina Görmek Zorunda Mıyız?: Sovyetlerde Mimari ve Tasarım” etkinliği ilk olarak Kavel Alpaslan’ın anlatımıyla başlayıp soru-cevap kısmıyla devam etti. Etkinlikte ilk olarak Sovyet mimarlığına ilişkin yaygın önyargılar tarihsel bağlamı içinde değerlendirildi. Sovyet yapılarının “soğuk, gri ve kasvetli yapılar” olarak anılmasının büyük ölçüde sistematik olarak üretilen anti-komünist propagandanın bir sonucu olduğunu anlatan Alpaslan, mimarlığın yalnızca estetik tercihlerin değil, üretim ilişkilerinin ve toplumsal ihtiyaçların bir ürünü olduğunu da vurguladı. Buna örnek olarak ise, Ekim Devrimi’yle beraber, barınma ihtiyacını karşılamak amacıyla geçmişten kalan yapıların kira alınmaksızın ihtiyacı olan yurttaşların kullanımına açılmasından bahsetti.

Barınma hakkından toplumsal yaşamın inşasına

Etkinlikte, Sovyetlerde konutun ticari bir meta olarak değil, temel bir yaşam hakkı olarak ele alınmasının kent planlamasına etkileri anlatıldı. Ekim Devrim’i sonrasında geliştirilen; ortak mutfaklar, çamaşırhaneler gibi alanları olan komünal evlerin yalnızca barınma ihtiyacına çözüm bulmak amacıyla değil, özel mülkiyet ilişkilerini dönüştürmeyi ve kolektif yaşam pratiklerini geliştirmeyi hedefleyen bir amaçla planlandığı da ifade edildi. Sovyet mimarlığında deneysel ve toplumsal yaklaşımların birlikte gelişmesinden bahsedilirken, ortaya çıkan konstrüktivizm akımı ve mikrosemt (mikrorayon) planlamaları üzerinde duruldu. Mikrosemtlerin, içinde yaşayan bir yurttaşın gündelik tüm ihtiyaçlarını kısa ve yürünebilir mesafelerde karşılayabileceği alanların bulunması; eğitim, sağlık, ulaşım ve sosyal alanların bir arada olmasının amaçlandığı kent planlamaları olduğu vurgulandı.

Ayrıca Sovyetlerde, sanat ve tasarımın gündelik yaşamın bir parçası olarak ele alınması da öne çıkan bir başlık oldu. Sovyetlerdeki otobüs durakları bu başlığa örnek olarak verilirken aynı zamanda bu tasarımların bulundukları bölgelerin kültürünü de yansıtan örnekler olduğu vurgulandı. Gündelik hayatta sıkça karşılaşılan ve bir yerden bir yere gitmek için kullanılan yolların, metroların ve otobüs duraklarının Sovyetlerdeki gündelik olanın içinde sanata yer verme açısından ne anlama geldiği tartışıldı.

Piyasanın ihtiyaçlarına göre şekillenen mimari

Sovyetlerde bu tasarımları mümkün kılanın ne olduğu sorusu, toplumsal mülkiyet ilişkileri üzerinden ele alındı. Kâr ve rant odaklı bir sistemde barınmanın piyasanın ihtiyaçlarına göre şekillendiği; buna karşılık toplumsal mülkiyet ilişkileriyle birlikte konut üretiminin odağına insanların ihtiyaçlarının ve insanca yaşam koşullarının yerleştirildiği vurgulandı. Özel mülkiyetin ortadan kalkmasının, kamusal yararı önceleyen, erişilebilir ve planlı kentlerin kurulmasının önünü açtığı ifade edildi.

Etkinliğin bitiminde ise tüm tartışmalarla beraber yeni tartışmalar yürütmenin, buralardan çıkan sonuçlarla öğrencilerin bulundukları alanlarda neler yapılabileceği, bu alanlarda mücadelenin nasıl büyütüleceğinin konuşulmasının öneminin altı çizildi. Bu açıdan önemli alanlardan birinin de 21-28 Temmuz aralığında gerçekleştirilecek olan 23. Gençlik Yaz Kampı olduğu belirtildi.