Maden patronlarına sömürüyü artırma teşviki: Üretimi yüzde 10 artır, tam asgari ücreti kap

Yer altı kömür işletmelerine yönelik maliyet artışlarını karşılamak amacıyla verilen devlet desteklerinde yapılan son mevzuat değişikliği, madenlerdeki sömürü çarkını yeni bir boyuta taşıdı. Buna göre asgari ücretin yüzde 50’si kadar olan destek, işçi başına üretimin yüzde 10 artması halinde tam asgari ücrete çıkacak.

Cumhurbaşkanı kararı ile yapılan değişikliğe göre, yer altında çalışan işçi başına patrona verilecek destek miktarı 2026 yılı için asgari ücretin patrona maliyetinin yüzde 50’si ile sınırlandırıldı. Ancak karara eklenen bir madde ile eğer maden işletmesi o ayki üretim miktarını bir önceki yılın aynı ayına göre en az yüzde 10 oranında artırırsa, patronlara destek ödemesine esas tutarın yüzde 50’si kadar daha ilave ödeme yapılıyor. Bu durum, şirketlerin devletten daha fazla nakit desteği alabilmek adına işçiler üzerindeki üretimi artırma baskısını yoğunlaştırmasına ve iş güvenliğini riske atacak şekilde sömürüyü derinleştirmesine zemin hazırlıyor.

Kararname işçi başına çıkartılan kömürün miktarına göre verilen teşvikin büyüklüğünü düzenlemekte. İşçi başına günde, 250 kg ve altında üretim yapılan madenlerde teşviklerin parasal büyüklüğü 0.8 ile çarpılarak hesaplanırken, 250-500 kg arası 0.9 ile çarpılarak, 500 kg ve üzeri üretim yapılan yerler için 1 ile çarpılarak hesaplanmakta. İşçi başına günlük 220 kg linyit çıkartılan bir işletmede işçi başına aylık yüzde 10 üretim artışı sağlanırsa, kişi başına çıkan üretim miktarı en alt sınırı (250) geçmemiş olmasına rağmen işçi başına 1 brüt asgari ücret kadar teşvik ödemesi yapılacak.

2025’te 2 milyar TL kaynak aktarıldı

SGK aralık 2025 verilerine göre: Kömür ve linyit çıkartılması faaliyetlerinde Özel sektörde 23 bin 952 zorunlu sigortalı (Yer altı ve yer üstü işçileri, beyaz yakalılar ve yöneticiler toplamı) çalışıyor. Özel sektördeki* ortalama brüt günlük prime esas kazançları sadece 2 bin 430.03 TL seviyesinde kalıyor. Kamu sektöründeki günlük 7 bin 458 TL’lik ortalamanın çok altında olan bu rakam, özel madenlerdeki düşük ücret politikasını kanıtlıyor. Aylık çalışma 26 gün olarak kabul edildiğinde ortalama SGK verilerine göre ortalama kazanca sahip bir özel sektör yer altı maden işçisinin eline kesintiler ve vergilerden sonra net olarak yıllık ortalama 45 bin TL geçti. 2025 yılında brüt asgari ücret 26 bin 5 TL net asgari ücret 22 bin 104 TL idi. Yani yasal olarak en az iki asgari ücret alması gereken yer altı maden işçileri özel sektörde çıtayı yıllık ortalama olarak 800 TL geçebildi. 2026 yılı mart ayı SGK verilerine göre ise günlük kazanç ortalaması üzerinden hesaplandığında yer altı işçilerinin eline ancak 2 asgari ücret geçiyor.

Buna karşılık, Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG) bütçesinden sadece 2025 yılı içerisinde yer altı kömür işletmelerine tam 1 milyar 965 milyon 454 bin 280 TL tutarında destek ödemesi yapıldı. Bu teşvikler, 14’ü rödovans sözleşmeli özel şirket 34’ü ise özel şirket olmak üzere patronların kasasına aktı. İşçi ücretleri yasal sınırın üzerine dahi çıkamadı.

Teşvikin kaynağı kamu

Maden patronlarına aktarılan bu milyarlarca liralık teşvikin kaynağı, yine emekçilerin ödediği vergilerden ve kamu varlıklarından elde edilen gelirlerden oluşuyor. MAPEG’in 2025 yılı idare faaliyet raporu incelendiğinde, kurumun toplam gelirinin yaklaşık 51 milyar 720 milyon TL olduğu görülüyor. Bu gelirin ana omurgasını; maden ve petrol işletmelerinden alınan devlet hakları (sırasıyla 20.8 milyar TL ve 21.1 milyar TL), tahsil edilen 605 milyon TL’lik idari para cezaları ile ruhsat ve ihale bedelleri oluşturuyor. Özünde tüm ülkenin ve halkın ortak zenginliği olan bu tutarlar, patronlara “maliyet desteği” adı altında geri dönüyor.