Kamunun parası ile Ciner’e hizmet

Ankara – Yapımına 2023 yılında başlanan Sincan OSB-Yenikent-Kazan Soda demir yolu projesi tamamlanmak üzere. Proje ile Başkentray Banliyö Hattı, Sincan istasyonu üzerinden 1. OSB ve Yenikent’e entegre edilecek. Ulaştırma ve Altyapı Bakanı Abdülkadir Uraloğlu projenin amacını “Kazan Soda Tesislerine bağlayacağımız iltisak hattı sayesinde de yılda 4.4 milyon ton yük taşıyacağız” diye açıklıyor.

Kamuoyuna “600 bin kişiye müjde” olarak tanıtılan proje için yapılan toplam yatırım 2 milyar TL’nin üzerinde. Halktan toplanan vergilerle yapılan demir yolu, Ciner’in hizmetine sunulurken, milyarlarca lira gelir getiren Ciner’e ait fabrikadan neredeyse tek kuruş vergi alınmadı.

Daha fazla kâr için kamu kaynakları emre amade

Ciner Grubuna ait Kazan Soda Fabrikasının 2018 yılında yapılan açılışına Tayyip Erdoğan katıldı. Soda külü üretiminin yarısından fazlası cam imalatında kullanılıyor. Soda külü ayrıca toz deterjan başta olmak üzere sabun, şarj edilebilir piller gibi geniş bir ürün ağının üretim sürecinde yer alıyor. İlaç, yiyecek, kozmetik endüstrileri ve metalürjik üretim süreçlerinde de önemli bir yere sahip.

Kazan Soda, 2024 yılında Ciner Grubuna 721 milyon dolarlık satış geliri getirirken bu gelirin faiz vergi ve amortisman öncesi kâra (FAVÖK) katkısı 292 milyon dolar oldu. İşletmeye üretimi artırmak amacıyla. 2025 yılının ilk 6 ayında 27 milyon dolarlık yatırım harcaması yapıldı.

Demir yolu bağlantısı öncesinde modernizasyon yatırımı ile üretimini arttırmak isteyen Kazan Soda Elektrik’e, 2019 yılında teşvikler ile güncel parasal büyüklüğü 6.1 milyar TL (139.5 milyon dolar) kaynak aktarıldı. Şirket KDV istisnası, gümrük vergisi muafiyeti, faiz desteği, yüzde 80 vergi indirimi, 7 yıl sigorta primi işveren hissesi teşviklerinden faydalandırıldı. Böylece 2024 yılında 25.56 milyar TL satış geliri elden şirket hiç kurumlar vergisi ödemedi. 2023 yılında beyan ettiği gelirin yüzde 25’i oranında gelir vergisi ödemesi gerekirken yüzde 2.48 oranında ödeme gerçekleştiren şirket 2022’de de gelirinin sadece 2.2’si oranında kurumlar vergisi ödedi.

Kazan Soda, Eti Soda ile birlikte Ciner Grubunun İngiltere merkezli ana şirketi WE Soda’ya bağlı. Şirket bu iki fabrikayı “Dünyanın en düşük maliyetli üretim tesislerinden ikisi” olarak tanıtıyor. Şirketin 2024 yıl sonu raporlarına göre şirket tamamlanacak demir yolu hattı için 170 adet vagon ürettirdi. Şirket bu vagonların hat tamamlanana kadar kara yolu taşımacılığında kullanılacağını açıkladı. Şirket “Kendi hizmetlerine açılacak bu hat sayesinde” kara yolu taşımacılığında yapılan yakıt harcamalarından tasarruf edileceğini belirtirken, elektrikli lokomotifler vasıtasıyla yapılacak demir yolu taşımacılığı sebebiyle 2025-2030 yılları arasında yıllık yaklaşık 4 milyon dolar değerinde karbon kredisi kaynak aktarımından da faydalanmayı öngörüyor.

Özelleştirmenin kaymağını yiyorlar

Kazan ve Eti Soda üretim hacimlerinin yüzde 85’ini ihraç etmekte. Bu ihracat, ise Derince Limanı içinde şirketin kiraladığı alandan gerçekleştiriliyor. Derince Limanı ise TCDD bünyesinden 2014 yılında Safi Holdinge satıldı. Liman 2014’te Patron derneği Türk Deniz Eğitim Vakfına (TÜDEV) ait, Piri Reis Üniversitesi akademisyenleri tarafından hazırlanan raporla patronlara reklam edildi. Rapor, “geniş bir kitlenin” Derince Limanının özelleştirilmesi kanaatinde olduğunu ifade ederken Limana 515-786 milyon dolar arasında değer biçti. 786 milyon dolarlık tavan fiyat, benzer büyüklükteki şirketlerin kârlılıkları üzerinden yapılan hesaplamalarla tahmin edildi. Hakan Safi 543 milyon dolara alınan liman hakkında 2025’te “İyi ki o paralara almışız” derken kamu kaynakları patronlara böyle aktı. Kazan Soda’nın önüne çekilen demir yolu patronlara ucuz ve kârlı lojistik hattını tamamlamış oldu.

Seçim malzemesi yapılıyor

Trenin yapılacağı hat, çoğu işçilerden oluşan Sincan-Yenikent’ten geçiyor. Sincan, yıllardır AKP’nin Ankara’da seçimlerde en çok oy aldığı bölgelerden biri. 2024 yerel seçimlerinde AKP Adayı Murat Ercan yaklaşık yüzde 44 oy alarak belediye başkanı olmuştu. Sermayenin ihtiyacı için yapılan yatırımın, seçimler yaklaşırken reklamı yapılmaya başlandı; Sincan’ın çeşitli reklam panolarına afişler asıldı.

Sincan-Yenikent hattı üzerinden sunulan bu “hizmet”, kamu kaynaklarının halkın genel refahından ziyade sermayenin lojistik maliyetlerini üstlenmek için seferber edildiğini bir kez daha gösterdi.

‘Öncelik kâr değil kamu yararı olmalı’

Birleşik Taşımacılık Çalışanları Sendikası (BTS) Genel Başkanı Tonguç Özkan, organize sanayi bölgeleri (OSB), limanlar ve üretim alanlarına yapılan demir yolu bağlantılarının yalnızca sermayenin ihtiyaçları doğrultusunda değil, halkın ve emekçilerin yararı gözetilerek planlanması gerektiğini söyledi. Demir yolu taşımacılığının geliştirilmesinin desteklenmesi gerektiğini ifade eden Özkan ancak projelerde kamu yararının esas alınması gerektiğini vurguladı.

Demir yollarının tarihsel olarak limanlar, fabrikalar ve üretim merkezleriyle bağlantılı kurulduğunu hatırlatan Özkan, bugün de organize sanayi bölgelerine iltisak hatları döşenerek üretilen malların, madenlerin ve çeşitli yüklerin demir yoluyla taşınmasının amaçlandığını; yük taşımacılığında kara yolu yerine demir yolunun tercih edilmesinin hem ekonomik hem de çevresel açıdan önemli olduğunu belirterek, “Yurdun her köşesine demir yolu hatları ulaşsın istiyoruz. Demir yolunun taşımacılıktaki payının artması bizim de talebimiz” dedi. Ancak bu projelerin yalnızca sanayicinin daha ucuza taşıma yapması ya da daha fazla kâr elde etmesi amacıyla ele alınmaması gerektiğini dile getiren Özkan, maliyetlerin kamuya yüklenip rantın sermayeye bırakılmasının tartışılması gereken bir konu olduğunu söyledi.

İşçiler için ücretsiz ve güvenli ulaşım vurgusu

Raylı sistemlerin OSB’lerde çalışan işçiler açısından da büyük avantaj sağlayacağını ifade eden Özkan, servis kazalarının önüne geçilmesi, ulaşım sürelerinin kısalması ve daha güvenli seyahat imkanı açısından demir yolu projelerinin önemli olduğunu kaydetti. Özkan, işçilerin işe gidiş gelişlerinde ücretsiz ulaşım hakkının sağlanması gerektiğini belirterek, “Raylı sistem, metro ya da banliyö hattı varsa işçilerin ücretsiz yararlanması gerekir. Bu hak sendikalar aracılığıyla mücadele edilerek kazanılabilir” dedi.

Üretimin desteklenmesinin önemli olduğunu ancak esas hedefin vatandaşın daha ucuza ve kolay ulaşılabilir mallara erişmesi olması gerektiğini vurgulayan Özkan, “Bu tür projelerde öncelik, sermayenin daha fazla kâr etmesi değil; malların daha ucuz taşınması, vatandaşın bundan yararlanması ve emekçilerin yaşamının kolaylaşması olmalıdır. Türkiye’de birçok projede sermayenin çıkarı önce geliyor. Oysa demir yolu yatırımları halka hizmet edecek biçimde planlanmalıdır” diye belirtti.