Antik kentin üstünde zehir saçan bir kaçak hurda gemi

İzmir – Urla’nın en güzel koylarından biri; minik bir yarımada olan Demircili... Urla merkezden özel araçla yarım saatlik bir mesafede. Sık ormanlar ve tarım arazileri ile çevrili daracık yollardan geçtikten sonra birden karşınıza çıkan bu koyda, manzarayla tezat oluşturan bir ‘şey’ göze çarpıyor. “Gökbey” isminde, karaya oturmuş hurda bir gemi bu. Balıkçı teknelerinin olduğu kısımda duruyor. Hemen birkaç metre ilerisinde denize giriliyor.

Sanki burada olması yasalmış gibi; gemiye yaklaşmak, dokunmak ve üzerine çıkmak ‘yasaklanmış’. Çünkü bu tehlikeli. Jandarma ve sahil güvenlik dönüşümlü olarak geminin başında nöbet tutuyor: Sabahtan akşama jandarma, geceden sabaha sahil güvenlik… Bu bekleyişin ne kadar süreceği belirsiz.

Peki bu gemi neden bu kadar güvenlik önlemi altında? Çünkü etrafına zehir saçacak şekilde günden güne çürüyor.

Suya ve havaya zehir saçıyor

Gökbey, İstanbul merkezli Akdeniz Deniz Taşımacılık şirketine ait. 1952’de inşa edilmiş. 74 yaşında. Bu güzel sahilde sadece görüntü kirliliği değil, halk sağlığı ve çevre riskleri de yaratıyor. Bu tip gemilerde yaygın olarak bulunan kanserojen asbest minerali başta olmak üzere ağır metaller ve çeşitli toksik maddeler içeriyor. Ve Demircili Koyu gibi, koruma altındaki bir SİT alanında, hiçbir izin alınmadan parçalanıyor.

Kontrolsüz şekilde deniz içinde yapılan müdahaleler, asbest lifleri ile zehirli maddelerin doğrudan suya ve havaya karışmasına yol açıyor. Bu tüm bölge halkı için ciddi bir tehlike. Solunum yoluyla alınan asbest lifleri, akciğer kanseri başta olmak üzere ölümcül hastalıklara neden olabilir.

Hurdanın üzerinde “defol” yazıları

Sökülen geminin yanı başındaki balıkçı teknelerinde hayat devam ediyor. Balıkçılar geminin buradan gitmesini istediklerini ama bunun uzun ve zorlu bir süreç olduğunu söylüyorlar.

İki çocuğunu balık tutmaya getiren bir Urla sakini, kaçak gemiyle ilgili protestolara katıldığını anlatıyor: “Buraya gelene kadar kimse görmedi mi bunu” diye soruyor. Koyda çok sayıda balıkçı teknesinin yanı sıra karavanlarını bu bölgeye park edip, temiz havanın ve denizin tadını çıkaranlar da var.

Gemi tüm bunların arasında bir kambur gibi duruyor. Urlalılar o kamburun buradan kaldırılması için yaklaşık üç aydır eylem yapıyor. Geminin üzerinde “Defol” yazıları göze çarpıyor.

Mahkeme el koyma kararı verdi ama…

Urla Belediye Başkanı Selçuk Balkan, kaçak geminin tespit edilmesinden bu yana bölgenin çevre platformlarıyla birlikte mücadeleye katılıyor. Mahkeme kararını ve şirketin bu karara itiraz sürecinin sona erdiğini söylüyor: “Mahkeme gemi hakkında el koyma kararı verdi. İlgili alan ‘2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Alanı’ statüsündedir ve bu yerin doğal yapısının korunması büyük önem taşımaktadır.”

Mahkeme kararı var. Geminin sahibi olan şirket karara itiraz etmemiş. Taraflara tebligat yapılmış. Ama Balkan tam da burada bir boşluğun oluştuğunu aktarıyor: “Taraflara iletilen tebligatta geminin ne zaman, kim tarafından ve hangi yöntemle kaldırılacağına dair açık bir planlama yok. Bu soru işaretlerinin giderilerek asbestli bir hurda yük gemisinin en kısa zamanda koyumuzu terk edeceğine inanıyoruz.”

‘Asıl mesele buraya nasıl geldiği’

Demircili’den 50-60 deniz mili yani yaklaşık 110 km’lik mesafeye uzandığımızda İzmir’in gemi söküm merkezi var: Aliağa. Ancak bu gemi Aliağa’ya hiç gitmiyor. Doğrudan Demircili’ye dönüyor ve buna kimin, nasıl izin verdiği belirsiz. Hatta geminin önce Sığacık’a gittiği, buraya alınmayınca yoldaki çürüme sebebiyle bu koya girdiği iddiası konuşuluyor.

Çevre Mühendisleri Odası başından beri sürecin takipçisi. Önceki dönem İzmir Şube Başkanı Mustafa Güleş’e göre hakkında mahkeme süreçleri devam ettiği halde, hurdanın bu koya nasıl girebildiği sorgulanmalı. Güleş, zaten parçalanmaya başlayan bir geminin içindeki yapıların da artık kontrolden çıktığını belirtiyor. Üstelik gemi söküm işleminin karada yapılması gerektiğini hatırlatıyor.

Airai antik kentinin de üzerinde

Gemi hurda, demirlediği alan ise antik bir kent. Yani konunun bir de arkeolojik boyutu var. Kaçak hurda Gökbey’in karaya oturduğu yer, henüz hiç kazı yapılmasa da yüzey araştırmalarıyla 1. Derece arkeolojik sit alanı olduğu belirlenen bir antik kent: Airai. Urla’nın en uzun dönemdir kazılan Klazomenai Antik Kenti ve Sığacık’ın Teos’u arasındaki küçük yerleşimlerden biri bu antik kent.

Yıllardır yarımadanın ve bu antik kentin yüzey araştırmalarını yürüten isim Prof. Dr. Elif Koparal, iki yıl önce bir arkeoloji öğrencisinin tesadüfen bulduğu yazıtın antik kentin varlığını gösterdiğini söylüyor. Erken Tunç Çağı’ndan Bizans dönemine kadar binlerce yıl yerleşim görmüş bu yarımadanın sualtında kalan kısmının Gökbey’in altında olma ihtimali çok yüksek. Prof. Dr. Koparal bu hurdanın bölgeye hiç girmemesi gerektiğinin altını çiziyor.

Konu Meclis’e de taşındı ama…

Yarımadadaki bu duruma dair mücadele Meclis’e de taşındı. DEM Parti İzmir Milletvekili İbrahim Akın, Gökbey gemisini Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’na sordu. Ama soru önergesine, tıpkı muhalefetin diğer önergelerinde olduğu gibi, cevap gelmedi. Akın, “Şirketin koşulları yerine getirmediği yerde gemiyi bakanlık kendi koşullarında taşımalıdır” diyor.