İxir'den Claude'a: Paket değişti, mantık aynı

Şendoğan Yazıcı

---

Yıl 2000. Ali Taran’ın yaratıcı aklından çıkmış bir reklam filmi televizyonlarda dönüyor. Kestaneci Şevket Çoruh ile Kokoreççi Yalçın Avşar tezgahlarının başında interneti tartışırken Banu Alkan siyah dekolte elbisesiyle araya giriyor: “Ay ben ne anlarım siteden, hem ben mühendis miyim?” Doğuş Grubunun internet servis sağlayıcısı İxir, Türkiye’nin internete bakışını özetleyen bir reklam kampanyasıyla hafızalara kazınıyordu.

İxir bir ISP’den fazlasıydı, bir dönemin ruh haliydi. Bakkaldan, kantinden, büfeden alınan o minik CD’ler. 200 megabaytlık, kare kutulu, parlak diskler. Türkiye o CD’lerle tanıştı küçük diskle. Kamyoncular camlarına astı, süs niyetine. Çocuklar disket deliğine parmağını sokmaya çalıştı. Kantinci internetin ne olduğunu bilmiyordu ama CD’yi satıyordu. Sınıfta arkadaşlara anlatıyordun: “İnternet bu CD’nin içinde değil, internet dışarıda. Bu sadece bağlanmak için.” Kimse inanmıyordu. İxir’in en büyük başarısı buydu belki: İnterneti bilmeyenlere bile CD sattırmak. Sözleşme yok, imza yok, sadece bir CD ve bir şifre. Telefonu aç, numarayı çevir, modem sesini dinle, bağlan.

O modem sesi. Çoğumuz için duyduğumuz en güzel şarkıydı. Ama gece 2’de, herkes uyuduktan sonra, sesi kısık dinlenen bir şarkıydı. Çünkü internete bağlandığın an ev telefonu meşgul çalıyordu. Anne babayı uyandırırsan bağlantın da hayatın da kesilirdi. Yan yatırılmış kasanın üstüne konmuş CRT monitörün karşısında, bir gözün ekranda bir kulağın koridorda, sayfaların yüklenmesini bekliyordun. Bir sayfa için dakikalar geçiyordu. O da İxir’in iyi günlerindeydi.

Paket sistemi dönemin en yaratıcı komedisiydi. 10 saatlik paket, 50 saatlik paket. Üç ay içinde kullanmazsan saatlerin yanıyordu. “Kullandığın kadar öde” diyorlardı ama fatura gelince baba ocağında incir ağacı dikiliyordu. Bağlantı süreni takip etmek dönemin en stresli aktivitesiydi. Paket bitince de çaresizlikten TTNet 146’ya, yani şifresiz, ölçüsüz, faturayı kabartacak bağlantıya sığınılıyordu. O dönem bir tarafta İxir, diğer tarafta Kemal Sunal’lı reklamlarıyla e-Kolay.net, bir de Superonline vardı. Herkes birbirine müşteri kaptırıyordu.

İxir’in bir de site isimleri kültürü vardı. “chilek”, “kharphuz”, “takunyax”, “lapadankx”, “denyox” gibi isimlerle kullanıcıları site açmaya teşvik ediyorlardı. Banu Alkan reklamda siteyi apartman sitesiyle karıştırıyordu. Levent Kırca “Haskir” diye skeç yaptı, okullarda muhabbet döndü. Reklamlar unutulmazdı. Ama İxir’in altyapısı reklamlarının gerisinde kaldı. Saatli paketlerdeki açıklar yüzünden insanlar 10 saatlik paketi yüzlerce saat kullandı, kimse fatura ödemedi. 2001 krizi geldi, piyasa çöktü, İxir de çöktü. Doğuş Grubu abonelerini Superonline’a devretti. Tarih oldu. Geriye reklamlar kaldı, bir de kamyon camlarındaki CD’ler.

Aradan çeyrek asır geçti.

İnternet artık bakkaldan CD ile değil, yapay zeka ile geliyor. Ve doğrusu, paket mantığı tıpatıp aynı.

2026’nın en popüler yapay zeka asistanı Claude’u ele alalım. Anthropic şirketinin geliştirdiği, metin üretiminden kod yazmaya, belge analizinden araştırmaya kadar her şeyi yapabilen bu sistem, kullanıcılarına beş saatlik dönen bir pencere sistemiyle hizmet veriyor. Beş saatte belirli sayıda mesaj hakkın var. Bitince bekliyorsun. Ne kadar mesaj hakkın olduğunu kesin olarak bilmiyorsun, çünkü Anthropic bunu yayımlamıyor. Mesajın uzunluğuna, yüklediğin dosyaya, kullandığın modele, o anki talep yoğunluğuna göre değişiyor. Tanıdık geldi mi?

Ücretsiz kullanıcıysan beş saatte 10 ila 20 mesaj atabiliyorsun. Bir PDF yükleyip üç soru sorunca kotanın bittiğini görüyorsun. Aylık 20 dolar ödeyip Pro’ya geçiyorsun. Ama Pro’da da sabah 8’de işe başlayıp Claude’a ilk görevini verdiğinde “peak hours” denilen yoğun saatlere denk geliyorsun. Sistem gündüz daha az veriyor, çünkü herkes aynı anda kullanıyor. Gece daha cömert. Anthropic mart ayında bir promosyon bile yaptı: “Yoğun saatler dışında iki katı mesaj hakkı!” İxir’in “Gece 2’de bağlan, gündüz pahalı” mantığından ne farkı var?

Daha da ileri gidiyorsun, ayda 100 dolar verip Max plana geçiyorsun. Reddit’te bir kullanıcı yazıyor: “Max 5 planımı bir saatte bitirdim, eskiden sekiz saat çalışabiliyordum.” Bir başkası: “Ayın 30 gününden 12’sinde Claude kullanabiliyorum, geri kalanında limit dolu.” Yüz dolar ödüyorsun ve bir strateji geliştirmek zorunda kalıyorsun: Mesajlarını not defterinde birleştir, tek seferde uzun bir “mega-prompt” olarak yapıştır, gereksiz araç özelliklerini kapat, başka yapay zekalara kaç. Bir teknoloji muhabiri buna “Yüksek ücretli bir danışman gibi davran” dedi. Mesajlarını israf etme, düşünceni olgunlaştırmadan Claude’a yazma.

Ve bir detay daha: claude.ai’da kullandığın mesajlarla Claude Code’da ve masaüstü uygulamasında kullandığın mesajlar aynı havuzdan düşüyor. Birinden kaçıp diğerine sığınamazsın. İxir’de telefon hattı meşgul çalıyordu ve başka bir şey yapamazdın. Claude’da da web’den kaçıp terminale geçsen aynı limit seni buluyor.

Teknoloji şirketleri yirmi beş yıldır aynı şeyi yapıyor: Erişimi paketleyip kıtlık üretiyor. İxir saati satıyordu, Claude mesajı satıyor. İxir gece bağlanmayı teşvik ediyordu, Claude da gece daha cömert. İxir’de strateji geliştiriyordun, Claude’da da geliştiriyorsun. İxir’de faturan sürpriz geliyordu, Claude’da da limitin ne zaman dolacağını bilmiyorsun.

İxir tarih oldu. Reklamları kaldı, CD’leri kamyon camlarında asılı kaldı, Banu Alkan’ın “ay ben ne anlarım siteden”i kuşaklar arası bir şifre oldu. Claude’un da aynı akıbetle karşılaşmamasını dileriz. Ama 25 yıllık bu döngüye bakınca, paketçi mantığının ölümsüz olduğunu kabul etmek gerekiyor.

(Evrensel)