Asıl abluka İran halkına

ABD-İsrail’in İran’a yönelik saldırıları, iki haftalık ‘ateşkes’ ilanı ve Pakistan’da başlayan müzakerelerin ilk günde sona ermesinin ardından, ABD’nin Hürmüz’e yönelik ilan ettiği ‘deniz ablukası’ ile devam ediyor. Savaşın en ağır yıkımını yaşayan İran’ın belirli kentlerinde geceleri sokaklar daha hareketli, savaşa karşı mitingler, konserler düzenleniyor. Gündüz ise savaş koşullarına rağmen yaşam normal gözüküyor. Ancak gözükenin arkasında derinleşen izler, en çok İran’da işçi ve emekçileri etkiliyor. 

Üç haneli enflasyon beklentisi 

Savaşın başlamasından bu yana 46 gün geçti. İran’da ağır bombardımanın yol açtığı yıkıntılar, özellikle Tahran ve diğer büyük illerde ağır bir atmosfer yaratıyor, ama gündelik hayat da her şeye rağmen devam ediyor. Gündelik yaşamı en çok etkileyen ise ekonomik zorluklar ve internet erişiminin neredeyse hiç olmaması,

İran’da zaten etkili olan enflasyon sorunu savaşla birlikte derinleşiyor. Bazı araştırma kurumları, 2026 yılında enflasyon oranının üç haneli olabileceğine işaret ediyor. İran basınında, son üç aydaki enflasyonist dalgalanmanın devam etmesi halinde yıllık enflasyonun yüzde 120’lere varabileceği yönünde tespitler yer alıyor. 

Donyaye Eghtesad gazetesi Tahran’daki kiralık konut pazarına ilişkin olarak şöyle yazıyor: “Savaşın başlamasından sonra depozito ve kira oranları benzeri görülmemiş şekilde değişti. Normalde başkentteki toplam kira bedelinin yüzde 70’ini depozito, yüzde 30’unu ise aylık kira oluşturuyordu. Ancak bu yılın mart ayından itibaren depozitonun toplam kira bedeli içindeki payı yüzde 80’e, aylık kiranın payı ise yüzde 20’ye ulaştı.”

Bu artışın nedeni ev sahiplerinin, ABD ve İsrail’in sanayi ve üretim tesislerine yönelik saldırıları nedeniyle kiracıların işsiz kalmasından ve dolayısıyla kirasını ödeyemeyecek duruma gelmesinden endişe duyması... İşsizlik bugün İran’da en derinden hissedilen sorunlardan biri. Donyaye Eghtesad gazetesi de savaşın ilk 40 gününde ülkenin kritik altyapı tesisleri ile sanayisine yönelik askeri saldırılar ve yıkımın, işgücü üzerinde ciddi bir baskı oluşturduğunu vurguluyor. Gazeteye göre uzmanlar; çelik sanayisine, elektrik santralleri ve petrokimya tesislerine yönelik saldırıların, devam eden internet kesintilerinin ve diğer tetikleyici faktörlerin etkisiyle ülkedeki işsiz sayısının 2 milyonu aştığını ifade ediyor.

Kıyılar ve limanlar ana hedef oldu

Savaş sırasında en çok hedef alınanlar şunlar oldu: Başta limanlar olmak üzere deniz altyapıları; petrokimya, çelik, elektrik, gaz ve su gibi temel sanayi ve çok sayıda işçinin çalıştığı organize sanayi bölgeleri... Ancak bugün Hürmüz ve deniz ablukası tartışmaları açısından da daha güncel olan limanlara yönelik saldırıların tablosuna ve bundan sonraki ihtimallere bakalım. 

Güney İran’da taşımacılık, liman hizmetleri ve istihdamın önemli düğüm noktalarından biri olan Çabahar Limanı daha savaşın ilk günlerinde füze saldırısının hedefi oldu. Bu saldırı, yükleme ve boşaltma hizmetleri, taşımacılık gibi alanlarda birbirine bağlı birçok meslek grubuna da yönelik oldu.

1 Mart’ta Cask’ta bir balıkçı iskelesine saldırı düzenlendiğini ve 100 balıkçı teknesinin yandığı bildirildi. Devamında Keşm’deki Duha balıkçı iskelesi ve Çarek Limanı’ndaki ticari-balıkçı iskelesi de hedef alındı. Siviller yaralandı, sivil tekneler hasar gördü. 3-4 Nisan Çarek Limanı iskelesinde hasar, Şelamçe sınır ticaret terminaline saldırı ve Mahşehr bölgesine yönelik saldırının İmam Humeyni Limanı ile bağlantılı olduğu rapor edildi. Savaş, güney kıyılarında balıkçılık, küçük ve büyük ölçekli ticaret, taşımacılık ve güvencesiz işçiliğe dayanan geçim zincirine vurulan ağır bir darbe oldu.

Deniz ablukası İran’ı nasıl etkileyebilir?

Şimdi bir de ‘deniz ablukası’ var. Bu ablukanın nasıl uygulanacağı, ABD’nin denizde kırmızı çizgiyi nereye çekeceği ve bu durumun ne kadar devam edeceği belirsiz.

İki-üç hafta sürecek bir ablukanın İran’ın petrol ihracatına etkisi muhtemelen oldukça sınırlı olacaktır. TankerTrackers verilerine göre İran, Umman Denizi’ndeki birkaç tankerde yaklaşık 21 milyon varil petrol tutuyor ki bu da 10 gün ila iki haftalık ihracatına denk geliyor.

Abluka uzun vadeli olursa, İran ihracatının bir kısmını Hürmüz Boğazı’nın doğusundaki Cask Limanı üzerinden gerçekleştirebilir. Bu limanın kapasitesinin günlük yaklaşık 1 milyon varil olduğu belirtilse de fiili olarak ancak on binlerce varil yüklenebiliyor. İran’ın bu limandan ihracatı artırmasının ne kadar süreceği ve bu yolla ablukanın gerçekten aşılıp aşılamayacağı belirsiz. 

İhracat ve ithalat ihtimalleri

Gümrük istatistiklerine göre İran, 19 Mart 2025 ile 19 Mart 2026 arasında 51 milyar dolar değerinde toplam 150 milyon ton mal ihraç etti. Bu ticaretin yaklaşık yarısı dört komşu ülkeye (Irak, Birleşik Arap Emirlikleri, Türkiye ve Afganistan) yapıldı.

Özellikle gıda ürünleri ihracatı kara yoluyla gerçekleştiriliyor. Ancak petrol dışı ihracatın büyük bir kısmını, petrokimya ürünleri, mineraller, metaller, kimyasal gübreler ve benzeri ürünler oluşturuyor. Bunların çoğunun varış noktası Çin ve Asya ülkeleri ve kalanın bir kısmı da BAE üzerinden yapılıyor. İran geriye kalan ihracatının bir kısmını ülkenin güneydoğusunda, Umman Denizi kıyısındaki Çabahar Limanı’na kaydırabilir; ancak bu limanın yük kapasitesi şu an için yılda sadece 8 milyon ton civarında ve geçtiğimiz yıl bu kapasitenin da yarısı kullanıldı. Yani bu güzergâh Hürmüz Boğazı’nın kapanmasını telafi etmek için yeterli değil.

İthalata gelirsek, buradaki soru hangi malların bu ablukadan muaf tutulacağıdır; çünkü İran’ın yıllık yaklaşık 40 milyon tonluk ithalatının yaklaşık 25 milyon tonunu tarım ürünleri, gıda, yağ ve hayvan yemi oluşuyor. Değer bazında da İran’ın ithalatının yaklaşık yüzde 60’ı Türkiye ve BAE’den yapılıyor. Özellikle BAE söz konusu olduğunda ithalatın savaştan nasıl etkileneceği de net bir görünüme sahip değil. 

İran ithalatının bir kısmını kara yoluyla, Basra Körfezi ülkelerinden veya Çabahar Limanı’ndan yapabilir, ancak tamamını bu yoldan yapamaz. Otomotiv parçalarından ev aletlerine ve elektronik ürünlere kadar her şeyin genellikle İran’ın güney limanları üzerinden geldiği, bunun aksamasının veya durmasının bu ürünlerin kıtlığına ve pahalılığına yol açabileceği, ayrıca sanayiye darbe vurabileceği ihtimaller arasında.