Doç. Dr. Hakan Güneş: Müzakere anlaşmayla sonuçlanırsa en büyük tokadı İsrail yiyecek

Binlerce can kaybı, ağır yıkımlar, doz yükseltilen tehditlere sahne olan ABD- İsrail-İran savaşının 40. gününde gelen ateşkes nasıl sonuçlanacak? Dünyanın yanıtını merakla beklediği yeni soru bu.

ABD Başkanı Donald Trump, 8 Nisan’da “İran’ı cehenneme çevirme” tehdidiyle ilgili verdiği sürenin dolmasına 2 saat kala, ateşkesi kabul etmiş, İran’ın 10 maddelik müzakere listesini görüşülebilir bulmuştu. İsrail’in ateşkesin ilk saatlerinde Lübnan’a düzenlediği saldırı, başkaca ihlaller ve karşılıklı tehditlere rağmen, görüşme kararı bozulmuş değil. Bu söyleşi yayına hazırlanırken konuyla ilgili son açıklamalardan biri, ABD Başkan Yardımcısı JD Vance’den geldi. Vance, Pakistan’da yapılacak müzakerelere katılmak üzere yola çıkmadan önce basına yaptığı açıklamada, tehdit etmeyi de ihmal etmemekle birlikte, “İran’la müzakerelerin olumlu sonuçlanacağına inandığını” söyledi.

Savaş, “İran halkını demokrasiye kavuşturma” vaadinden, “medeniyeti yok etme”ye nasıl evrildi? İdeolojik olarak içinde olduğu kapitalist emperyalist sistemin inşa ettiği kurallara da uymayarak İran’a savaş açan Trump, iki haftalık ateşkesi düştüğü zor durumu toparlamak için mi kullanacak? Lider kadrosunu kaybetmesine, petrol, enerji gibi kritik tesislerinde ağır darbeler almasına rağmen İran nasıl direndi?

İran muhalefetinin durumundan AKP’nin pozisyonuna, savaşla ilgili pek çok sorunun yanıtları için İran’ı iyi bilen isimlerden, İstanbul Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Hakan Güneş’e başvurduk.

İran’la ABD arasında 8 Nisan’da başlayan iki haftalık ateşkes sürecinde müzakere edilecek maddelere dair genel okumanızı alarak başlayalım. Özellikle de İran’ın talep ettiği 10 madde için…

İran’ın 10 maddesi eğer kabul edilirse tarihi bir zafer olur. Hatta son 40 gün savaşının değil, son 2 yılın sıcak çatışmasının değil, son 47 yılın sıcak ve soğuk savaşlarının doruk noktası olur. İran, 1979 Kasım’ından beri Amerika ve İsrail’le fiilen harp halinde. 47 yıl boyunca doğrudan ordular gönderilmedi ama çeşitli defalar operasyonlar yapıldı. O nedenle ABD tarafının bu anlaşma metinlerine imza atması, 47 yıllık bir paradigmayı değiştirir. Çünkü İran’ın herhangi bir vekil gücüne, müttefikine dokunulmayacak, Hürmüz’ü İran’a bırakacak, ambargonun her türlüsü kalkacak, tazminat ödenecek, İran’ın yıllardır dondurulmuş olan yurt dışı varlıkları geri gelecek… Bu metnin yarısı bile kabul edilse, bu İran açısından tarihi bir zafer olur.

Bu olur mu?

Ben o kadarını beklemiyorum çünkü İran’ın da handikapları var. Ama Trump’ın handikapları daha fazla.

Ambargoların kalkması elzem

İran’ın açısından en vazgeçilmez talepler neler?

Bence İran’ın vazgeçemeyeceği konu ne uranyum zenginleştirme ne füzeler ne Hürmüz. Vazgeçemeyeceği konu ambargo. Çünkü İran’ın ekonomik durumu çok kötü. Şimdilerdeki zafer, kutlamalar havası geçtikten sonra, bu gerçeklikle karşı karşıya kalınacak. Burası 2009’dan beridir milyon milyon İran halkının yatıp kalkıp isyan ettiği bir ülke. Üstelik, İran ekonomisi o isyan zamanlarının üçte birine düşmüş durumda. Savaşın başladığı 28 Şubat’tan bu yana daha da düştü. O nedenle ambargonun kalkması, İran açısından elzem ve bunda çok katı davranacakları kanaatindeyim.

Peki, kötü giden ekonomiye pansuman yapacak “savaş zararlarının tanzim edilmesi” talebi kabul edilebilir mi?

Belki somut olarak bir savaş tazminatı olmayabilir. Konuşulduğu üzere, Hürmüz’den geçişlerden ücret alınması biçiminde bir tazmin yöntemine rıza gösterebilir. Ama bu yeterli olmaz. Mutlaka her türden ambargoların kalkması lazım. Bunu ABD ile savaş halinde iken yapılan diğer görüşmelerde de beyan etmişlerdi.

Yani taraflar arasında görüşme, diplomasi elbette hep vardı, gelinen aşamada İran, “Amerika’nın 15 maddesini bir zemin olarak görüyoruz.” Amerika da “İran’ın 10 maddesini bir zemin olarak görüyoruz” dedi. Nitekim Pakistan dolayımında şimdi daha yüksek yetkilendirilmiş bir heyetle, daha yapılandırılmış ve sonuç almaya dönük konuşmak istiyorlar.

Trump, her şeyi dağıtarak hareket etti

Malumunuz, ateşkes müzakerelerinin kalıcı bir ateşkese ya da barışa dönüşmesi konusundaki inanç zayıf. İsrail faktörünü ayrıca soracağız ama yine genel atmosfere bakarak ne düşünürsünüz, ateşkes savaşı sonlandıracak bir noktaya evrilebilir mi?

Bu kez daha sonuç almaya doğru bir gidişat görüyoruz. Çünkü iki tarafın da ciddi handikapları var, alanları oldukça daraldı. Özellikle Trump ne partisi ne yönetimi ne bürokrasisi ne ülkesi ne NATO ve ne geniş Batı ittifakı içerisinde bir liderlik sağlayamadı. Sağlayamadığı gibi dünya tarihindeki en önemli Amerikan müttefiklerini küstürüp, karşısına aldı. Üstelik de gücünün doruğunda yaptı bu hatayı. Venezuela Devlet Başkanı Maduro’yu, yatağından alıp tutukladığı operasyonu hatırlayalım. Bu, bir devletin başka devletlere en korku verdiği, en cüretkar, en gayrimeşru, en korkunç, tarihte eşi benzeri olmayan bir güç gösterisiydi. Bu güç gösterisinden sonra, Trump’ın şu an düştüğü duruma bakın. İran’a saldırıyla ilgili süreci ne kadar kötü ve ne kadar hazırlıksız yönettiği görüldü. “Vura vura gideriz, sonra toparlarız”ın her zaman tutacağını zannediyor. Bunu da tarihte ilk kez görmüyoruz, Mussolini, Hitler ve benzerleri de aynı güç yanılsamasına kapılmışlardır. Megalomanik krizler, güç histerileri, bazen ekonomi politik dinamikler kadar etkili oluyorlar. Öyle görünüyor ki Trump bu anlamda partisinde, yönetiminde, ülkesinde, geniş dünya ittifakında her şeyi dağıtacak bir şekilde hareket etti. Bu da döndü onu vurdu.

İsrail’e gelirsek, ateşkesin ilk gününde İsrail, İran’ın 10 maddelik müzakere listesinde yer alan “saldırmazlığın Lübnan’ı da kapsaması” talebini reddederek, Lübnan’a en ağır saldırılarından birini düzenledi. Yorumunuz ne İsrail ne yapmak istiyor?

Ateşkes müzakerelerine başlanacağı ilan edildiği andan itibaren ilk akla gelen soru, İsrail’in bunu nasıl provoke edeceğiydi. Etmeye de çalışıyor. Fakat bunun sınırları var. Bir kere İsrail de ateşkes sürecini kabul etmek durumunda kaldı. Bu çok önemli. Lübnan sahası istisna gibi davranıyorlar ama o da yerini bulacak.

Nasıl?

İsrail tek başına bu savaşı nasıl sürdürecek? Sürdüremez. İran savaşında Trump evet, ağır bir tokat yedi ama en ağır tokadı, eğer bu müzakere önümüzdeki günlerde iyi kötü bir anlaşmayla sonuçlanırsa İsrail yemiş olacak. Üstelik kuruluşundan bu yana yediği en büyük tokatla yüz yüze gelmiş olacak. Çünkü artık kimseye efelik yapamayacak. Artık hiç kimseye yenilmezlik satamayacak, Mossad efsaneleriyle filmler çevirerek Hollywood üzerinden korku salamayacak. Dolayısıyla eğer 40 gün savaşının sonunda İran ve ABD’nin taleplerinin ortalaması bir ateşkes anlaşması çıkarsa, bunun en büyük hezimeti İsrail’e olacak. Siyonizm olacak. Onun dışında tabii Türkiye, Suudi Arabistan, Mısır gibi İran’dan boşalan yerler için hevesle ellerini ovuşturan ülkeler de başka türlü hizalanacaklar. Bunun gibi birtakım sonuçlar ortaya çıkacak ama önce ateşkes anlaşmasını görmemiz lazım.

İran savaş için ciddi bir hazırlık yapmış

Trump 28 Şubat’ta İran’a saldırıyı başlattığında “İki haftada rejimini değiştireceğiz, zaten İran muhalefeti de sokağa dökülecek, İran halkını demokrasiye kavuşturacağız” demişti ama öyle olmadı. İran’ın savaş kapasitesi, teokratik faşist rejimin ve İran toplumunun dinamikleri hesap edilmedi mi?

Saldırı başladığında, İran’ın 10 günden fazla dayanmasının başarı olacağını değerlendiriyorduk. Ama İran 40. güne geldi. İran’ın içini dışını çalışan biri olarak ben, sadece dış siyasetini çalışanlar veya askeri uzmanlar, hepimiz için İran’ın öngörülmeyen/bilinemeyen boşlukları vardı. 40. güne gelmesi gösteriyor ki, İran rejimi ABD’ye mukabele etme noktasında çok ciddi bir hazırlık yapmış. Örneğin ölen üst kademelerin yerine “şehadet” denilerek hemen yenileri getirildi. Hava savunma ve istihbaratta ciddi zaaflar gösterip, lider kadroda önemli kayıplar yaşasa da öyle anlaşılıyor ki füze ve dronları etkili şekilde kullandı.

Yanı sıra, sürpriz silahlar, sürpriz dronlar, sürpriz füze yetenekleri ortaya çıktı. İran’ın erişilemez yeraltı sistemi olduğunu yıllardır biliyorduk. Ama bunun çeşitli biçimlerde yok edilmesi ya da etkisiz hale getirilmesi mümkün müydü? Yanıtı zor sorulardan biriydi.

Diğer yandan, İsrail’in ve Amerika’nın son iki yıldaki istihbarat temelli operasyonlarına baktığınızda, ne kadar başarılı olduklarını görürsünüz. Kasım Süleymaniye’den 12 gün savaşlarındaki üst komuta kademesinin yok edilmesine; Haniye’den Nasrallah’a, süikastlara baktığınızda, “muhtemelen Devrim Muhafızları’nda kritik kişiler satın alındı” çıkarımına varırsınız. Bir miktar alınmıştır da zaten ama problem şu; bunun sonucunda oluşacak kaosu tetikleyecek şeyler olmadı. İşin bu tarafı da öngörülemezdi.

Muhalifler hesapsız davranmak istemedi

Trump’a göre “kaosu” sokağa çıkacak İran halkı tetikleyecekti ama bu da olmadı. Neden?

Halkın sokağa çıkmasıyla olmazdı. Hele çokça tartışıldığı gibi Beluçlarla, Araplarla, Türkmenlerle vs. ile olmayacağını iki yıldır anlatıyorum. Şii-Sünni dengesidir ana mesele. Nitekim bu gruplar teşebbüs de etmediler. Araplar ve Beluçlar toparlanamadılar zaten. Onların cephe gerisi de çok kuvvetli değil. Araplar biraz illegal olarak varlar ama köy, kasaba kontrol edecek seviyede değiller. Ciddiye alınması gereken dört önemli Kürt grubu var. Bunlara sonra İslamcı küçük bir Kürt grubu da eklendi ve bir koalisyon oluşturdular. Ama savaşa dahil olmadılar. Çünkü Kürtler, Rojava’da ve başka yerlerde de Amerika’nın güvenilirliği konusunda ağır bir tecrübe yaşadılar. İkincisi, İran devletinin güçlü bir ordusu, istihbaratı ve yapılanması var. Ellerindeki güçler, sözünü ettiğim nüfus, demografik gerçeklikler nedeniyle küçük. Dolayısıyla çok ciddi bir darbe vurulmadan, kendilerini ateşe atacak kadar hesapsız davranmadılar. İyi ki de davranmadılar. Silahlı Kürt grupları dışında diğer grupların çoğu zaten diaspora örgütleri ve çoğu küçülmüş durumda. Gerçek bir varlığı yok. İçlerinde elbette çok saygıdeğer gruplar var, onları dışarıda tutuyorum. Ama onun dışında “İran muhalefeti” diye söylenen grupların çoğu, diaspora yozlaşması içerisinde, dış güçlere çok fazla dayalı, ülkesinin mevcut gerçekliği içinde kendini yeniden var edemeyen çok sayıda erili ufaklı çevreler. Ama evet, hemen hepsi çok hevesliydiler.

İran halk muhalefeti yenilmedi

28 Şubat öncesinde ekonomik duruma, rejimin baskılarına karşı sokaklara çıkabilme cesareti gösterenler, “savaşın kazananı-kaybedeni” terazisinin kaybedenleri kefesine konuyor. Ne dersiniz, İran halk muhalefeti yenildi mi?

İran halk muhalefeti yenilmedi. Yenilmeyecek de. 2009’dan beri bu insanlar sokaktalar. Yine devam edecekler, buharlaşmadılar. Hastanede doktorlar, fabrikada işçiler, atölyede çıraklar, otobüsü kullanan şoförler, pamuk toplayıcısı köylüler, üniversitede öğrenciler... Bahsedilen muhalefet diaspora. Kişisel olarak hiçbir zaman oraya değil, İran’ın içine baktım.

İran rejimi örgütlenmeyi şiddetle bastırdığı için, hareketten örgüte dönüşemediler. Zaten büyük problemi bu. Bu nedenle, solcusu, geniş anlamda demokratıyla muhalefet, “bir geçiş sağlayacak” umuduyla bazı seçim dönemlerinde ılımlılar denilen kanatlarda kendi yansımasını buldu. Bunlar devam eder. Önümüzdeki aylarda başka bir karakter kazanarak yine kendini gösterir.

Savaşın ilkleri: Dron füze

Savaş öncesinde açık olan Hürmüz Boğazı, İran tarafından kapatılıp enerjiden gıdaya fiyatlar artınca, ateşkes müzakerelerinin en kritik maddelerinden biri haline geldi. Nitekim Trump da Hürmüz’ün tekrar açılıyor olmasını bir zafer olarak sunuyor. ABD’nin, Hürmüz’ün kapatılması savaşın öngörülmemiş bir sonucuymuş gibi davranmasını nasıl yorumlarsınız?

Yine aynı yere geliyoruz; “bir vuralım, arkası gelir” yaklaşımının sonuçlarından biri de Hürmüz Boğazı. Yani bu savaşta Hürmüz dahil, işlerin ABD’nin istediği gibi gitmemesinde, “Trump acele etti, plansız girdi” gibi faktörler var, bunlar yaşandı. Bir de ama “devasa uçak gemileri niye var” sorusunun sorulduğu bir savaşa tanıklık ettik.

Örneğin dronlar, Ukrayna Savaşı’ndan 10 yıl önce de vardı. Ama dron savaşı demek Ukrayna demektir. Drone karşıtı, elektronik engelleme vb. sistemler Ukrayna demektir. Yine füzeler hep vardı. Ama drone füze, askeri tarih açısından bir ilktir. Uçak gemileri, bütün o birikim, üsler, kaynaklar, milyar, trilyon dolarlar karşısında, dağın içine saklanmış füzeler ve dronlar! Yani geliştirilmiş teknolojik silahlar bakımında da önceden çok öngörülemeyen, test edilip, ancak sonuçları kavranabilen bir durum yaşıyoruz. Bir de bu tarafı var.

Hürmüz krizi, enerji tekellerinin alternatif enerji koridoru arayışlarını hızlandırır mı?

Bu, savaştan önce de gündemde olan bir konuydu. Hürmüz, ekonomik aracın savaşta ne kadar kritik olduğunu bir kez daha göstermiş oldu. Hürmüz çok önemli ama Körfez petrolünün farklı boru hatlarıyla Hürmüz’e bağlı olmaksızın uluslararası piyasalara taşınması için halihazırda plan aşamasında olan onlarca proje var ve bunlar hızlanacaktır.

AKP, Trump’ın sarsılmaz gücüne oynadı

AKP ve Erdoğan, Trump’ı değil, Netanyahu’yu sorumlu tuttuğu savaşta tarafsız olduğunu ilan ederek, durumu pek çok açıdan fırsata çevirmeye çalıştı. Ancak tarafsızlık propagandası yapılırken, NATO’nun Türkiye’ye yeni karargahlar kuracağı ortaya çıktı. Tarafsızlık pozisyonuyla da çelişen yeni karargahları nasıl değerlendiriyorsunuz?

Evet AKP, bir yandan savaşta riskli durumda kalmak istemedi, diğer yandan da fırsatçılıktan da uzak durmadı. Özellikle de ABD’yi kınamaktan imtina etti. Bölgede İran’a saldırı üstleri barındıran ülkelerin saldırıya uğramasını anlaşılmaz bulan, tuhaf bir pozisyon aldı.

NATO cephesinde de son derece riskli adımları barındıran konuları görüyoruz. Yeni üst komutanlıklarının birinin de deniz müdahale gücü olacağı söyleniyor ki, bu Montrö’yü de tartışmalı hale getirecek. Temmuz ayında Türkiye’de yapılacak NATO zirvesinden önce bu konudaki hazırlıkların artırıldığı anlaşılıyor. Öyle görünüyor ki, zirveye kadar bazı hazırlıkların bir noktaya varması planlanmıştı, ancak savaşla beraber bu konular gazetecilerin sayesinde bir bakıma ifşa oldu. Genel olarak AKP hükümeti Trump’ın çok kalıcı, sarsılmaz, çok etkili gücünü temel alan ve oradan güç devşirmeye çalışan bir denkleme oynuyordu. Ama bunlar da değişiyor. Kişisel ilişkilerle, özel hukuklarla kurulan siyasi yakınlıkların, bazı handikapları ve sınırları olduğunu bu örnekte de görüyoruz. Daha önce de “Dostum Putin’di” biliyorsunuz. Üç günde bir Putin’le görüşülürdü. Bakın şimdi ne haldeyiz. Yıllardır, Trump’ı karşısına değil, yanına almak isteyen bir yatırım yapıldı. Bu, belli bir sonuç vermiş de oldu ama Trump, bu kadar güç kaybıyla destek verebilecek bir yerde olabilecek mi, onu göreceğiz.

Sol ve sağ radikal oluşumlara daha açık bir dönemdeyiz

Trump’ın hiçbir kuralı tanımadan İran’a saldırması ve savaşın seyri, “dünya nereye gidiyor”, “deliler mi artık dünyayı yönetecek” sorularını daha fazla sordurttu. Trump’ın azledilme senaryoları da konuşulduğu için soralım, Trump gittiğinde yerine daha ılımlı bir liderlik gelebilir mi?

Geçici olarak demokrat, merkez sağ, merkez sol gelişmelerinin, yer değiştirmelerinin olabileceğini, ama içinde bulunduğumuz dönemin daha sol radikal ve daha sağ radikal oluşumlara daha fazla açık olduğunu düşünüyorum. Neoliberal, küresel düzenin en az 35-40 yıllık bir döneminin sona erdiği bir küresel ekonomi kırılma yaşıyoruz. Son bir yıldır da daha radikal politikaların önünün açıldığı bir döneme girdik. Küreselleşmeci neoliberal düzenin küreselleşmeci kısmı kalktı. Yani artık gümrüksüz, serbest ticaretin dayatıldığı bir düzen, Trump’la birlikte son buldu. Çünkü dünya değişti ve artık Çin başta olmak üzere, Amerikan tekellerini alt edecek bir seviyeye gelindi. Bu tekellerin Çin karşısında tutunabileceği tek şey neoliberalizmi reddetmekti. Yani gümrük duvarlarını yeniden örmekti. Bu küçük bir şey değil, büyük bir tarihsel değişim. Venezuela konuşurken de İran konuşurken de Türkiye konuşurken de bu üst belirleyeni hatırlamamız gerekiyor.

Dolayısıyla savaşı bu bağlamda da düşünmek gerek?

Bu savaş da bunun bir yansıması. Yani ekonomik araçlarla normal şartlarda çözülebilecek bazı sorunların sadece askeri güçle çözülüyor olması, tam da radikalleşme, askeri güçle çözecek liderlere oy verilmesi, işte sağ faşist partilerin seçimlerde yükselmesi, bunlar hepsi bir zincir. O anlamda bir yansıma.

İran’la savaşta Epstein faktörü de var

Değindiniz, Trump’ın İran’a savaş kararı almasının İsrail etkisine bağlayan söylemler, analizler oldukça yoğun. “Trump, İsrail istediği için İran’a savaş açtı. Çünkü İsrail yönetiminin elinde Trump’la ilgili Estien dosyası var” tezine nasıl yaklaşıyorsunuz?

Bu güç zehirlenmesi ya da gücün yarattığı megalomani ve yanlış kararlar sadece İran’la sınırlı değil, çünkü aynı şeyi dediğim gibi Venezuela’da, daha da beteri Grönland’da gördük. Yani bu faktör baki. Fakat ilave olarak bir Epstein meselesi var mı? Yemin edebilirim ama kanıtlayamam ki var! Bazen bütün sezgileriniz, okuma biçimleriniz bir boşluğa işaret eder. “Neden şimdi, neden bu şekilde, neden bu tonda” soruları hep İsrail’i çağrıştırıyor. Çünkü megaloman bir diktatörün davranışları ya da yeni bir post-faşist hareketin davranışları bir yere kadar. Saldırının zamanlaması, biçimi ve genel olarak İran konusundaki yaklaşımını terse çeviren bir ani çıkış, Mossad’ın Trump’ı bir dosyayla yakalamış olduğuna ve yakın siyasi geleceğine dair bir şantaj içerisinde olduğuna işaret ediyor.

Trump, eylemleri umursamıyor

İran savaşının son haftalarında Amerika’da 10 milyonun üzerinde insan, “krala hayır” gösterileri için bir araya geldi ve son yılların en büyük eylemlerinden birini gerçekleştirdi. Trump’ı ateşkese zorlayan faktörleri konuşurken, özellikle ABD içindeki mücadeleyi ihmal etmiş olur muyuz?

Amerika’daki tepki önemliydi ama bu aşamada asıl belirleyen bu olmadı. Devam etseydi asıl belirleyen olacaktı. Çünkü ölümler, ekonomik maliyetlerle beraber farklı bir senaryoyla karşı karşıya kalırdık. Ama Trump şu anda yapılan eylemleri çok da umursamıyor. Bu aşamada kendi grubu içerisindeki çatlaklar onu daha fazla yaraladı. Başkan yardımcısı bile onunla aynı kareye girmekten çekinmeye başlamıştı. Daha ne olsun!