Yoksulluk artarken mutfak dönüşüyor: ‘Artık ihtiyaçtan fazlasını düşünemiyoruz’

Eskişehir – Artan hayat pahalılığı ve derinleşen yoksulluk, yalnızca alışveriş alışkanlıklarını değil, mutfak kültürünü de köklü biçimde değiştiriyor. Yurttaşlar artık mutfağa giren her ürünü yeniden düşünmek, kalan her lokmayı değerlendirmek zorunda kalıyor. Bu değişim aynı zamanda gündelik hayatın duygusal yükünü de ağırlaştırıyor.

 

‘Çeşitlilik bitti, tek ürüne düştük’

37 yaşındaki iki çocuk annesi Duygu Uzunkulak, eşi özel bir şirkette çalışan tek maaşlı bir ailenin geçim mücadelesini anlatıyor. Eskiden mutfakta çeşitlilik varken bugün tek ürüne düşüldüğünü söyleyen Uzunkulak’a göre artık alışveriş bir ihtiyaç listesiyle değil, bütçeyle belirleniyor. Pazara ya da markete çıktığında çoğu zaman almak istediklerini değil, alabileceklerini seçiyor; kimi ürünleri haftalara bölüyor, bazılarını ise tamamen erteliyor.

Bu durum özellikle et tüketiminde belirginleşiyor. Et artık düzenli tüketilen bir gıda olmaktan çıkmış, çocuklara ayrılan sınırlı bir ürüne dönüşmüş durumda. Kıyma küçük porsiyonlara bölünerek yemeklere katılıyor, bazı yemekler ise tamamen etsiz hazırlanıyor.

 

Hiçbir şey çöpe gitmiyor

Mutfakta en dikkat çekici değişimlerden biri de kalan yemeklerin değerlendirilme biçimi. Daha önce çöpe gidebilen yemekler artık saklanıyor, dönüştürülüyor ya da farklı öğünlerde yeniden sofraya geliyor. Uzunkulak, kalan yemekleri buzluğa koyduğunu, artan ürünleri farklı tariflerle yeniden kullandığını anlatıyor. Bu durum yalnızca bir tercih değil, zorunluluk olarak ortaya çıkıyor.

Yemeklerin içeriği de değişmiş durumda. Maliyeti azaltmak için tariflerde değişikliğe gidiliyor; domates yerine salça kullanımı yaygınlaşıyor, bazı malzemeler tamamen çıkarılıyor. Ekmek tüketimi dahi hem ekonomik hem de kontrollü beslenme gerekçesiyle sınırlandırılıyor.

 

‘Artık kiloyla değil, öğünlük alıyoruz’

Hastanede çalışan bir sağlık işçisi kadın ise mutfaktaki değişimi daha da sert bir tabloyla aktarıyor. Eşi inşaatta günlük işlerde çalışıyor; geliri düzensiz. Kendisi ise yaklaşık sekiz aydır çalışıyor ve daha önce çalışmayı hiç düşünmediğini, ancak artık bunun bir zorunluluk haline geldiğini söylüyor.

Eskiden kiloyla yapılan alışveriş yerini küçük miktarlara bırakmış durumda. Şeker, yağ gibi temel ürünler artık büyük paketlerle değil, haftalık ya da birkaç günlük ihtiyacı karşılayacak kadar alınıyor.

Anne-babalar sofradan eksiliyor

Beslenmede öncelik tamamen çocuklara verilmiş durumda. Et, süt ve meyve gibi ürünler mümkün olduğunca çocuklar için alınırken, yetişkinler çoğu zaman bu ürünlerden feragat ediyor. Meyve alışverişi dahi çeşitlilikten uzak; her hafta yalnızca bir tür meyve alınabiliyor.

Et tüketimi burada da sınırlı. Küçük porsiyonlar halinde alınan et, çoğunlukla yemeklere katılarak çoğaltılıyor. Zaman zaman iş yerinden artan yemeklerin eve götürülmesi de bu açığı kapatmanın bir yolu haline geliyor. Mutfakta kalan hiçbir ürün çöpe gitmiyor. Bayat ekmekler farklı öğünlere dönüştürülüyor, artan yemekler ertesi gün yeniden değerlendiriliyor.

 

Sağlıktan ödün verilen tercihler

Sağlık işçisi kadın, daha önce mutfağına sokmadığı hazır çorbaları artık almak zorunda kaldığını anlatıyor. Önceden evde yapılan çorbaların yerini zaman zaman paket ürünler alırken, bu tercih bir kolaylıktan çok mecburiyet olarak ortaya çıkıyor. Hem maliyetin daha düşük olması hem de bir öğünü daha pratik şekilde geçirebilme ihtiyacı, hazır ürünlere yönelimi artırıyor. Zeytinyağı ve tereyağı gibi ürünler yüksek fiyatları nedeniyle mutfaktan büyük ölçüde çıkarken, daha ucuz alternatiflere yönelim artıyor.

‘İkimiz çalışıyoruz ama yetemiyoruz’

Sağlık işçisi kadın, hanede iki kişi çalışmasına rağmen geçinmenin giderek zorlaştığını vurguluyor. Daha önce tek maaşla daha dengeli bir yaşam kurabildiklerini, bugün ise iki gelirle dahi temel ihtiyaçları karşılamanın zorlaştığını ifade ediyor.

Bu tablo yalnızca gelir-gider dengesinin bozulmasıyla sınırlı kalmıyor; gündelik hayatın tamamına yayılan bir baskı yaratıyor. Kadınlar hem çalışıp hem ev içi emeği sürdürürken, çocukların beslenmesini önceleyip kendi ihtiyaçlarını geri plana itiyor. Sofraya konulan her tabak, çoğu zaman bir hesaplaşmayı da beraberinde getiriyor: Kimin neyi yiyebileceği, neyin erteleneceği, neyin artık alınamayacağı.