Ucuz üretim üssü olma hayaline yeni tehlike mi?

AB Komisyonu, ABD ve Çin’in korumacı politikalarına karşı sanayisini güçlendirmek amacıyla “Made in Europe” stratejisini devreye soktu. Otomotiv sektörünü de kapsayan “Endüstriyel Hızlandırıcı Yasası” taslağına göre, araçların yüzde 70’inin “Avrupa menşeli” olması şartı getiriliyor. AB üyeleri, Avrupa Serbest Ticaret Birliği (EFTA) ülkeleri ve İngiltere’yi kapsayan bu tanım, Gümrük Birliği üyesi olmasına rağmen Türkiye’yi dışarıda bırakıyor. Yıllık 36.7 milyar dolarlık ihracatının yüzde 72’sini AB’ye yapan Türk otomotiv sanayisi için bu durum büyük bir risk oluşturuyor. Son yıllarda Avrupa’ya ihracatı içinde otomobillerin payını azaltıp yan sanayi ve ticari araç ihracatına yöneten Türkiye, otomotiv sanayisi üretim ve yatırımlarında da Avrupa’nın ticari araç taleplerini karşılayabilmek için konum alma çabasındaydı. Cumhurbaşkanı Erdoğan, hafta içinde AB Komisyonuna gönderdiği mektupla Endüstriyel Hızlandırıcı Yasası’na dair kaygılarını iletirken otomotiv tekelleri Avrupa’nın ucuz üretim üssü olmak için otomotiv sektörünün görece daha düşük teknolojili ticari araç koluna yıllardır yönelimini sürdürmekteydi.

Dış ticaret verileri, Türkiye’nin geleneksel binek otomobil pazarlarında (Fransa, İtalya, İspanya) ihracat gelirlerinin dolar enflasyonuna rağmen yerinde saydığını veya gerilediğini, ticari araç ve yan sanayi ağırlıklı ihracatın (Almanya, Birleşik Krallık, ABD) ise artışta olduğunu gösteriyor.

Otomotivde ticari araç üretiminin, binek otomobile kıyasla daha düşük teknoloji ve daha niteliksiz işçilik gerektirdiği biliniyor. TOFAŞ ve OYAK Renault’nun ana pazarlarından İtalya’ya yapılan binek otomobil ihracatı, rekor kırılan 2017 yılında 1 milyar 650 milyon dolar seviyesindeydi. Aradan geçen 7 yıla ve dolar bazlı küresel fiyat artışlarına rağmen, 2024 yılında 1 milyar 624 milyon dolarda kalarak, ihracatta reel bazda düşüş görüldü. Benzer şekilde Fransa’ya yapılan otomobil ihracatı yatay seyrini korudu, ticari araç ihracatı arttı. Almanya’ya yapılan ihracat da aynı şekilde otomobilde yatay seyrini sürdürürken ticari ve yan sanayiden büyüdü.

Ford Otosan’ın ana pazarı olan ve ticari araç ihracatının yoğun olduğu Birleşik Krallık’a yapılan toplam otomotiv ihracatı, 2016 yılında 1 milyar 59 milyon dolar seviyesindeyken, 2024 yılında yüzde 200’ün üzerinde artışla 3 milyar 874 milyon dolara yükseldi. Alman Tekeli Volkswagen ile anlaşmasıyla birlikte marka için de ticari araç üretmeye başlayan şirket, ticari araç üretiminde en üst sıraya yerleşti.

Türkiye otomotiv sanayisi, üretim hacmi bakımından en yüksek seviyesine 2017 yılında ulaştı. 2015 yılında 1 milyon 410 bin adet olan toplam üretim, 2017 sonunda 1 milyon 695 bin 731 adede yükseldi. Bu dönemde sanayinin ana sürükleyicisi binek otomobillerdi. 2017 yılında üretilen araçların yüzde 67.4’ünü (1 milyon 142 bin 906 adet) otomobiller oluşturuyordu.

Bu dönemde firma bazlı üretim sıralamasında, hem binek hem de hafif ticari araç üreten TOFAŞ 384 bin 174 adetle ilk sırada yer alırken, onu 373 bin 5 adetle Ford Otosan ve 365 bin adetle OYAK Renault takip ediyordu. TOFAŞ, Doblo üretiminin sona ermesi ve model geçiş süreçleriyle 2025 yılında 131 bin adetlik üretim hacmine geriledi. Buna karşın tamamen ticari araç üretimine geçen Ford Otosan, aynı dönemde üretimini 373 bin adetten 451 bin adede taşıyarak sektörün yeni ve açık ara lideri oldu. 2025 verilerine göre Ford Otosan, en yakın rakibi OYAK Renault’dan 65 bin adet daha fazla araç üretti. 2019’da 24 bin, 2020’de 25 bin adet üretim yapan Honda Türkiye, 2021’in eylül ayında kapılarını kapattı. Bu karar, Türkiye’nin yıllık 50 bin adetlik kurulu otomobil kapasitesinin sistemden silinmesine neden oldu. Toyota ve Hyundai gibi diğer binek üreticileri ise 2017 yılındaki üretim rekorlarını (sırasıyla 280 bin ve 227 bin) halen yakalayabilmiş değil.

TOFAŞ, OYAK Renault ve Toyota fabrikalarında toplam istihdam son 6 yılda yaklaşık 5 bin kişi azaldı. Sadece Ford Otosan, çalışan sayısını (2019’da 10 bin 598) 19 bin 205’e çıkararak tek başına 8 bin 600 kişilik ek istihdam yarattı. Sadece kamyon ve otobüs üreten Mercedes-Benz Türk, MAN Türkiye ve Anadolu Isuzu; üretimlerini ve istihdamlarını ortalama yüzde 40 ila yüzde 50 oranında artırdılar.