Beş partili koalisyon ve katılmayan iki parti: İran'daki Kürt partileri nerede duruyor?

ABD-İsrail tarafından cumartesi günü başlatılan saldırılarda dini lider Hamaney’in ve üst düzey askeri yetkililerin ölümü İran’ı sarstı. Bir süre önce toplumsal gösterilerle gündemde olan İran’da muhalefetin bir kısmı bu sarsıntıyı rejimin sonunu getirecek bir fırsat olarak görürken, dış müdahaleye mesafeli duranlar da var.

Muhalefet içindeki görüş ayrılıklarının en çok açığa çıktığı konu, rejim sonrası İran’ın idari biçiminin nasıl olacağı yönündeki tartışma. Bu, özellikle Fars milliyetçisi ve şah yanlısı muhalefet ile başta Kürtler olmak üzere azınlık politik gruplar arasında gerilim oluşturuyor. Fars milliyetçisi kanat merkeziyetçi yapıyı korumak isterken; azınlık grupları bu yaklaşımı tarihsel bir baskının devamı olarak nitelendiriyor ve federal bir İran talep ediyor.

Beş Kürt partisinin koalisyonu

Kürt muhalefeti, İran’daki en örgütlü yapıyı oluşturuyor. Kürt muhalefeti içinde yer alan beş parti geçtiğimiz hafta “İran Kürdistanı Siyasi Güçler Koalisyonu” adı altında birleşti. Koalisyon, İran Kürdistanı Siyasi Partileri İş Birliği ve Diyalog Merkezinin gerçekleştirdiği toplantının ardından, toplantıya katılan yedi Kürt partisinden beşinin katılımıyla kuruldu. Rejimin olası çöküşü sonrası döneme hazırlık gerekçesiyle bir “siyasi-askeri ittifak” kurduklarını açıklayan bu partilerin atacağı adımları büyük ölçüde İran’a yönelik devam eden saldırıların gidişatı belirleyecek. Koalisyon, Kürdistan Özgür Yaşam Partisi (PJAK), İran Kürdistanı Demokrat Partisi (PDKİ), İran Kürdistanı Mücadele Örgütü (Xebat), Kürdistan Özgürlük Partisi (PAK) ve İran Kürdistanı Devrimci Emekçiler Topluluğu’ndan (Komele) oluşuyor.

Kürt partilerinin oluşturduğu koalisyon

Ortak açıklama metni, muhalefetin dağınıklığına karşı Kürt siyasi partilerin bir koalisyon altında birleştiğini duyuruyor. Koalisyon; “İslam Cumhuriyeti’nin devrilmesini, Kürt halkının kendi kaderini tayin hakkının tanınmasını ve İran Kürdistanı’nda ulusal-demokratik bir yapının kurulmasını hedeflediğini” duyurdu ve “diğer İran halklarıyla dayanışma içinde demokratik, laik ve kapsayıcı bir geçiş süreci” çağrısı yaptı. Sosyal adalet, kadın-erkek eşitliği, özgür seçimler ve tüm ulusal-dini kesimlerin haklarının güvence altına alınmasını talep etti.

Bu ittifak doğrudan mevcut rejime karşı kurulmuş olsa da azınlık hareketleri aleyhindeki söylemleri sebebiyle Şah yanlısı kesimlerle de karşı karşıya geldi. Rıza Pehlevi X’ten yaptığı açıklamada, Kürt grupları kastederek ‘bölücülerin ordu vasıtasıyla bastırılacağını’ söylemişti. Kürt partileri ise bu açıklamaya sert bir biçimde itiraz ettiler.

Koalisyonu oluşturan beş partinin ve toplantıya katıldığı halde koalisyona katılmayan iki partinin tutumları ise şöyle:

PDKİ federal bir yapı istiyor

Hewler/Erbil merkezli Kürdistan Demokrat Partisi (Barzani) bağlantılı ve İran’ın en köklü Kürt partisi olan geçmişte Qazi Muhammed, Qasımlo ve Şerefkendi gibi Kürt liderlerin önderlik ettiği PDKİ’nin mevcut lideri Mustafa Hicri, yaptığı son açıklamalarda rejimin sadece bir yönetim krizi değil, bir meşruiyet çöküşü yaşadığını vurguladı. Bu parti federal bir İran’dan yana ve Avrupa ülkeleriyle en görgün ilişkiye sahip İranlı Kürt grup.

İran’daki en etkili Kürt partisi de olan PDKİ, İran'ın baskısı ve Bağdat/Erbil-Tahran arasındaki Güvenlik Anlaşması sonucunda 2023’te diğer İranlı Kürt muhalif gruplarla birlikte Irak-İran sınırındaki kamplarından Irak Kürdistan Bölgesi (IKB) içlerindeki bölgeye çekilmişti. Hicri, Kürt hareketinin sadece askeri bir güç değil, İran’ın demokratik geleceğinin anahtarı olduğunu savunuyor.

PAK: Bağımsızlığı savunan tek parti

Kürdistan Özgürlük Partisi (PAK), koalisyonun diğer bileşenlerinden farklı olarak, açıkça bağımsızlık talep eden tek siyasi yapı. Hüseyin Yezdanpenah komutasındaki Kürdistan Ulusal Ordusu bu gruba bağlı. PAK, zamanla ABD ve İsrail ile bölgedeki en gelişkin ilişki ağına sahip Kürt aktörü haline geldi.

PAK, mevcut rejime karşı silahlı mücadele yürütürken; Şahçı muhalefeti de Kürtlerin bağımsızlık ve kendi kaderini tayin hakkını tanımayan merkeziyetçi bir "restorasyon projesi" olarak görüyor.

PJAK: Hem rejime hem de şah yanlısı muhalefete mesafeli

PJAK Eş başkanı Peyman Viyan kurulan beşli ittifak sonrası ‘’amacımız, demokratik bir ülkede Kürt halkının kaderini belirlemek ve Kürt halkının statüsünün kabul görmesini sağlamaktır’’ dedi. PJAK, İran Kürdistanı’nın özgürleşmesini İran’ın demokratikleşmesine bağlıyor. 2011’de ilan ettikleri ateşkes sürüyor. PJAK önderliği, Rıza Pehlevi’nin ulusal birlik söylemini Kürtlerin ve diğer azınlıkların ulusal haklarını gasp eden monarşi döneminin baskı düzenini restore etme çabası olarak görüyor. Pehlevi'nin federasyon taleplerini bölücülük olarak yaftalamasına son açıklamalarında tepki gösteren PJAK, İran için Demokratik Konfederalizm modelini savunuyor. PJAK, KCK hattı üzerinden bölgesel bir askeri-politik ağın parçası niteliğinde. Dış müdahale fikrine mesafeli. Diğer Kürt partileri tarafından uzun süre “İran ile gizli ilişkilere sahip olmakla” suçlandı.

Devrimci Emekçiler Topluluğu ve Xebat

Ömer İlhanizade önderliğindeki İran Kürdistanı Devrimci Emekçiler Topluluğu Komele geleneğinden. İlhanizade'ye göre ittifak, İran genelindeki muhalefetle değil, sadece Kürdistanlı partiler arasında olmalıdır.

İran Kürdistanı Mücadele Örgütü (Xebat), beşli koalisyon içerisinde geleneksel ve dindar tabanı temsil eden en muhafazakâr bileşen. PDKİ veya Komele gibi seküler gelenekten gelen yapıların aksine, temelleri bölgenin dini lideri Şeyh Celal Hüseyni tarafından atılan örgüt, Müslüman Kürt kimliğini öne çıkarıyor. Modern bir parti aygıtından ziyade, günümüzde Baba Şeyh Hüseyni liderliğinde devam eden geleneksel bir yapıya sahip. Halkın Mücahitleri Örgütü ile iyi ilişkileri var.

Komele Partisi: Rıza Pehlevi ve ABD’ye yakın

Beşli ittifakta yer almayan ancak etkili Kürt partilerinden biri olan İran Kürdistanı Komele Partisi’nin genel sekreteri Abdullah Mohtedi X hesabında yaptığı açıklamayla koalisyona "net bir yol haritası ve idari mekanizması olmadığı” gerekçesiyle imza atmadıklarını belirtti. Mohtedi’nin bu temkinli tutumunun arkasında Rıza Pehlevi ve İran muhalefeti ile olan pozitif ilişkisi yatıyor. Ayrıca PJAK’ın ittifakta olması da bu tutumda etkili. Mohtedi için şu an öncelik rejimin devrilmesi. Mohtedi daha çok diplomatik kanalları, uluslararası lobileri ve medya görünürlüğünü öne çıkarıyor. ABD ile oldukça iyi ilişkilere sahiptir. Mohtedi, İranlılık üst kimliği ve Pehlevi dahil genel muhalefetle diyaloğu önemsiyor.

İran Komünist Partisi-Kürdistan Örgütü: ABD ve İsrail’e kesin ret

Abdullah Mohtedi liderliğindeki Komele’den farklı olarak daha solda konumlanan İran Komünist Partisi-Kürdistan Örgütü (Komele), kendi internet sitesindeki son açıklamasında neden beşli ittifaka katılmadığını açıkladı. Sosyalist bir gelenekten geldiğini belirten hareket, Kürt halkının özgürlük mücadelesini İran genelindeki işçi ve emekçi hareketiyle müttefik olarak gördüğünü belirtti. ABD ve İsrail’in bölge politikalarına eklemlenmeyi kesin bir dille reddeden parti politikasının temelini sağcı ve monarşist muhalefetle mücadele üzerine kuruyor. Demokratik bir geçişi güvence altına almak ve partiler arası askeri rekabeti önlemek amacıyla, silahların parti tekelinden çıkarılarak halk tarafından seçilmiş kurumlara devredilmesini savunuyor. Bu konulardaki uyuşmazlık dolayısıyla parti söz konusu ittifaka katılmadı. Lideri İbrahim Alizade olan grup Sosyalist Komele olarak biliniyor. Milliyetçi söylem yerine sınıf siyasetini savunuyor.