Anadilinde kamu hizmeti için yasal düzenleme talebi: Dil engeli, hak kayıplarına ve hizmetten yararlanamamaya yol açıyor

DEM Parti Şırnak Milletvekili Nevroz Uysal Aslan, yurttaşların kamu hizmetlerine anadillerinde eşit erişim hakkı hakkında kanun teklifi verdi.

Uysal Aslan önergesinde kamu hizmetlerinin yalnızca sunulmasının değil, yurttaş tarafından anlaşılabilir olmasının da kamu hizmetinin asli unsuru olduğu vurgulayarak dil engelinin hak kaybına yol açtığı tespit edilerek anadilde hizmet talep edilmesi halinde bunun idare açısından yükümlülük haline getirilmesi önerdi.

“Yurttaşların kamu hizmetlerinden yararlanmasında eşitsizlikler doğuruyor”

Türkiye’nin toplumsal yapısı tarihsel olarak çok dilli ve çok kültürlü bir karakter taşıdığına vurgu yapan Uysal Aslan gerekçesinde; “Bu gerçeklik içinde, başta Kürtçe olmak üzere farklı anadilleri konuşan milyonlarca yurttaş kamusal yaşamın doğal bir parçasıdır. Buna karşın kamusal hizmetlerin büyük ölüçüde tek dil (Türkçe) üzerinden yürütülmesi, farklı anadillere sahip yurttaşların kamu hizmetlerinden yararlanmasında fiili eşitsizlikler doğurmaktadır. Özellikle yurttaşla doğrudan temas eden eğitim, sağlık, adalet, sosyal hizmetler ve yerel yönetim işlemlerinde dil engeli; yanlış anlaşılmalara, hak kayıplarına ve hizmetten yararlanamama durumlarına yol açmaktadır. Bu durum hem bireysel mağduriyet üretmekte hem de kamu hizmetinin doğruluğunu ve etkinliğini zayıflatmaktadır” dedi.

Kamu hizmetinin, yalnızca sunulduğunda değil, anlaşılabildiğinde varlık kazandığına dikkat çeken Uysal Aslan, “ Bu nedenle dil, kamu hizmetine erişimin teknik bir unsuru değil, hizmetin kullanılabilirliğini belirleyen asli bir koşuldur. Yurttaşın kamu kurumlarıyla kurduğu ilişkiyi anlayamadığı bir dil üzerinden yürütülen hizmet fiilen sunulmuş sayılamaz. Demokratik yönetimlerde kamusal hizmetler yerindenlik ilkesi gereği yurttaşa en yakın idari birimler eliyle yürütülür. Türkiye’nin taraf olduğu Avrupa Yerel Yönetimler Özerklik Şartı’nın 4’üncü maddesinin 3’üncü fıkrası da bu ilkeyi açık biçimde düzenlemektedir. Ancak dil engeli, yurttaşların karar süreçlerine ve hizmet mekanizmalarına etkin katılımını sınırlandırarak yerinden yönetim ilkesinin uygulamada zayıflamasına yol açabilmektedir” ifadelerini kullandı.

"Dilsel erişilebilirliğin sağlanması, kamu hizmetlerine katılımı artırır"

Dilsel erişilebilirliğin sağlanmasının, kamu hizmetlerine katılımı artırdığına, idari işlemlerin doğruluğunu güçlendirdiğine ve kamu yönetiminin hizmet kapasitesini yükselttiğine vurgu yapan Uysal Aslan gerekçesinde şunları söyledi; “Hizmet alan ile hizmet sunan arasındaki iletişimin açık olması hem bireyin haklarını kullanabilmesini hem de idarenin doğru işlem tesis etmesini sağlar. Bu yönüyle dilsel erişim bireysel bir kolaylık değil, kamu yönetiminin işleyişine ilişkin kurumsal bir gerekliliktir. Toplumun dilsel gerçekliğiyle uyumlu hizmet sunumu, kamusal kurumlara duyulan güveni artırır, yurttaşların yönetime katılımını güçlendirir ve idare ile toplum arasındaki ilişkiyi sağlamlaştırır. Dil engellerinin sürdüğü durumlarda ise kamu hizmeti ile yurttaş arasındaki mesafe artar ve hizmetin erişilebilirliği zayıflar.

Madde gerekçeleri

“Düzenleme; kamu hizmetine erişimde dil engelini ortadan kaldırarak eşitlik ilkesini güçlendirmeyi, yurttaşların devlete erişimini kolaylaştırmayı, idarenin hizmet sunum kapasitesini artırmayı ve kamu yönetimini toplumsal gerçeklikle uyumlu hale getirmeyi hedeflemektedir. Böylece kamu hizmetleri herkes için anlaşılabilir ve kullanılabilir bir niteliğe kavuşacaktır” diyen Uysal Aslan’ın kanun teklifi şöyle;

• MADDE 1- Bu madde ile farklı anadillere sahip yurttaşların kamu hizmetlerinden eksiksiz ve etkin biçimde yararlanabilmelerini sağlayacak hukuki çerçeve oluşturulmaktadır. Kamu hizmetinin varlığı yalnızca sunulmasıyla değil, hizmetten yararlanan kişi tarafından anlaşılmasıyla gerçekleşmiş sayılır. Bu nedenle anadilde erişim kamu hizmetinin gerçek anlamda yerine getirilmesinin koşulu olarak düzenlenmektedir.
• MADDE 2- Madde, kamu kurumları ile yurttaş arasındaki ilişkinin sağlıklı kurulabilmesi için idari işlemlerin anlaşılabilir olmasını esas almaktadır. Kamusal belgelerin ve bilgilendirme araçlarının yalnızca tek dilde düzenlenmesi farklı anadillere sahip yurttaşlar açısından hizmete erişimde güçlük yaratabilmektedir. Düzenleme ile bu durumun önüne geçilmesi amaçlanmaktadır.
• MADDE 3- Madde ile anadilde hizmet sunumu talep edilmesi halinde yerine getirilmesi gereken bir yükümlülük haline getirilmektedir. Böylece dil temelli fiili eşitsizliklerin önlenmesi hedeflenmektedir.
• MADDE 4- Kamu hizmetlerinin etkinliği hizmet sunulan yerin toplumsal ve dilsel yapısının dikkate alınmasını gerektirir. Bu nedenle kamu kurumlarına gerekli personel ve organizasyon düzenlemelerini yapma yükümlülüğü getirilmektedir.
• MADDE 5- Hakların kullanılabilirliği yalnızca tanınmalarıyla değil, uygulanmalarını sağlayacak kurumsal koşulların oluşturulmasıyla mümkündür. Bu madde ile teknik altyapı ve idari düzenlemelerin sağlanması güvence altına alınmaktadır.
• MADDE 6- Dil engeli bulunan durumlarda tercüme desteği sağlanmaması kamu hizmetine erişimi fiilen ortadan kaldırabilir. Bu nedenle tercüme desteği kamu hizmetinin tamamlayıcı unsuru olarak düzenlenmektedir.
• MADDE 7- Bu madde ile düzenlemenin uygulanacağı alanlarda dil temelinde doğrudan veya dolaylı ayrımcılık yapılmasının önüne geçilmesi amaçlanmaktadır.
• GEÇİCİ MADDE 1- Bu madde ile Kanunun uygulanabilmesi için gerekli idari ve teknik hazırlıkların belirli süre içinde tamamlanması öngörülmektedir.
• MADDE 8- Madde ile Kanunun yürürlük tarihi düzenlenmektedir.
• MADDE 9- Madde ile Kanunun yürütülmesine ilişkin hüküm düzenlenmektedir

Dil politikalarının sonuçları için ardaştırma önergesi

Nevroz Uysal Aslan ayrıca Türkiye’de dil politikalarının toplumsal sonuçlarının araştırılması amacıyla Meclis Araştırması açılmasını talep etti.

Başvuruda tek dillilik eksenli uygulamaların farklı dillerin kamusal alandaki kullanımını daralttığı, kuşaklar arası dil aktarımını zayıflattığı ve özellikle çocuklar açısından eğitimde eşitsizlik yarattığını ortaya koyduğunu vurgulayan Uysal Aslan araştırma gerekçesinde saha verilerine göre, 11 yaş altındaki çocukların yalnızca beşte biri anadilini aktif konuşabildiğini; katılımcıların yüzde 97,8’inin çocuklarının anadilinde eğitim almasını isterken yalnızca yüzde 17,7’si buna erişebildiğini vurguladı.

Bu tablonun, mevcut politikaların toplumsal ihtiyaçlarla uyumsuzluğunu açık biçimde gösterdiğine işaret eden Uysal Aslan. Araştırma önergesinin dilsel hakların güçlendirilmesi, kamu hizmetlerinde erişilebilirliğin artırılması ve eşit yurttaşlık ilkesinin somut güvencelere kavuşturulması amacı taşıdığına dikkat çekti.