Korkunç eylemler ‘kötülüğün’ sonucu mu?

Simon Basketter*

Toplu katliam yapanlar veya savaş gibi daha büyük ölçekte vahşet işleyenler, basitçe kötü müdür? Korkunç, şok edici eylemleri akıl almaz şeyler olarak sunma eğilimi vardır. Bu eylemlerin, bireylerin veya dünyanın tüm bölgelerinin üzerine bir şekilde karanlık bir kötülük bulutunun inmesinden başka bir açıklaması olmadığı söyleniyor. Bu sözde kötülük, seri katillerden savaşın harap ettiği ülkelere ve soykırım şiddetine kadar uzanıyor. Korku türüne çok yakından bakmama eğilimi anlaşılabilir olsa da, analiz girişiminde bulunmak için güçlü nedenler vardır. Örneğin, holokosta “Bir daha asla” demek istiyorsak, bunun neden yaşandığını anlamaya çalışmalıyız. Korkunç eylemleri sadece belirsiz bir “kötülüğün” sonucu olarak geçiştirmek, sistemin bunları nasıl teşvik ettiğini ve meşrulaştırdığını gizler. Bu, sistemi sorumluluktan kurtarır.

Bir katilin bu eylemi neden bu şekilde ve bugünde gerçekleştirdiği, failler hakkında çekilen sansasyonel belgesellerin ve kurbanlar üzerine yazılan ciddi anı ve araştırmaların klişe konularından biridir. Bir kişinin belirli bir eylemi gerçekleştirmesine yol açan nedenlerin, koşulların ve tercihlerin tam olarak nasıl etkileşimde bulunduğunu açıklayamayız. Ancak bağlam sağlayabiliriz. Marx, insanların “Kendi tarihlerini kendileri yarattığını, ancak bunu istedikleri gibi yapmadıklarını; kendi seçtikleri koşullar altında değil, zaten var olan, verilmiş ve geçmişten aktarılmış koşullar altında yaptıklarını” söylemiştir.

1980’lerde Sosyolog Elliot Leyton tarafından yapılan, bireysel seri katiller üzerine ilk ciddi çalışmada, “Bu insanlar dahi değil, kötü, öfkeli aptallar” denilmişti. Ancak Leyton, tehdit altındaki sınıf konumlarını savunan kişilerin birden fazla seri katil ürettiği yönünde bir teori de ortaya atmaya çalışmıştı. Feodal dönem, beylerin ve kralların köylü sınıfının emeğinden geçindiği, şiddet dolu ve eşitsiz bir sistemin ürünü olan kitlesel katliamlarla doluydu. İsyan dönemlerinde katliam yaparak egemenliklerini ortaya koydular. Bu koşullar, köylüleri kurban eden aristokrat seri katillerin ortaya çıkmasına neden oldu. Leyton’ın örneklerinden biri de 15. yüzyıl Fransız Baronu Gilles de Rais’tir. “141 ila 800 arasında köylü çocuğunu katletti ve sınıfının yaygın baskıcı eğiliminin kişisel bir ifadesiydi.” Sanayi dönemlerine geçecek olursak, Leyton şu iddiada bulundu: “Yeni zafer kazanan burjuvazinin ihtiyaçlarını karşılamak için yaratılan sınıfa mensup orta sınıf memurlar -doktorlar, öğretmenler, profesörler, memurlar- alt sınıfların üyelerini, özellikle de fahişeleri ve hizmetçileri sömürdüler.”

Bu her şeyi açıklamıyor ve tarihte boşluklar var. Leyton, modern zamanlarda istikrarsız bir işçi sınıfının, çoğunlukla ezilenleri ve zayıfları öldüren katiller yetiştirme biçimini hafife aldı. Ancak medyanın ve hukuk sisteminin insanları ya “deli”, ya “kötü” ya da her ikisi olarak ele alma yaklaşımıyla karşılaştırıldığında, bu bilgeliğin başlangıcına işaret ediyor. Kapitalizme doğal olarak uyum sağlamaktan çok uzak olan çoğu insan, bu sistem tarafından hırpalanır veya kırılır. Sistem onları doğrudan öldürmese bile, fiziksel ve zihinsel gelişimlerini engeller. Zekaları ihmal edilir, sanatsal yetenekleri keşfedilmeden veya takdir edilmeden kalır. Ve insanlara özgü olan yaratıcı, toplumsal açıdan faydalı iş yapma yeteneği, kapitalistin ödemeye razı olduğu kadar değerli bir meta haline indirgeniyor.

Marx’ın “çağların çamuru” dediği şeyin içinde boğuluyoruz: Irkçılık, cinsiyetçilik, homofobi, rekabet, pasiflik, güvensizlik; kapitalistlerin kitleleri bölmek, zayıflatmak ve azınlık konumundaki iktidarlarını sürdürmek için ihtiyaç duyduğu tüm fikirler... Bizler, “üstün” olanların kararlarını veya performanslarını pasif bir şekilde izlemeye indirgeniyoruz. Sıradan insanlara, kendi hayatlarımızda değişim yaratamayacaklarına inanmaları öğretiliyor. Toplumun ve hatta tarihin, genellikle beyaz erkeklerden oluşan büyük bireyler tarafından şekillendirildiği fikriyle sürekli olarak bombardımana tutuluyoruz. Bu nedenle “başarısızlık”, kötü bireysel seçimlerden kaynaklanır veya daha da kötüsü, doğal bir şeydir deniyor. Ancak örneğin cinsel şiddet, erkeklerin doğuştan kadın düşmanı olmasından değil, kadınları meta ve ikinci sınıf vatandaş olarak gören, cinselliği ise yabancılaştıran bir dünyada yaşamamızdan kaynaklanmaktadır.

Ekonomik kriz, baskı, yoksulluk ve işsizlik, kapitalist toplumun hiçbir bireyin tek başına değiştiremeyeceği özellikleridir. Şiddet ve hırsızlığın hakim olduğu bir toplumda yaşamanın birçok etkisi vardır ve bu durum bireylerin kendileri hakkındaki görüşlerini şekillendirir; çatışma ve hayal kırıklığıyla nasıl başa çıktıklarını da etkiler.

Günümüzde toplum içindeki öfke, sömürü ve yabancılaşma insanlar arasında çatışmalara yol açıyor. Bu durum, hepsi olumlu olmayan çeşitli şekillerde kendini gösteriyor. Kötü şeyleri açıklamaya çalışmak, onları haklı çıkarmak anlamına gelmez. Toplumda bir grubun diğerini domine etmesine ve ezmesine yol açabilecek her türlü bölünme vardır. Her ordu, rutin ve bürokratik katiller yetiştirmeyi umar. Ancak bunun için gereken çaba, bunun doğal olmadığını gösterir. Hannah Arendt’in kötülüğün sıradanlığı dediği şey, sisteme kodlanmıştır. Bunun bedeli, savaşın kurbanları ve çoğu zaman askerlerin kendileri üzerindeki sonrasındaki etkilerdir.

Toplumun benzer bir yola giren bazı bireyler yetiştirmesi şaşırtıcı değil; çünkü bu sistemin varlığını korumak için kurulan kurumlar, ölüm ve yıkımı en üst düzeye çıkarmak ve normalleştirmek üzerine yapılandırılmıştır. Kötülüğün ne olduğuna dair egemen fikirlerin ikiyüzlülüğünün yanı sıra, “iyi” olmanın ne olduğuna dair de bir dizi kuralımız var. Ahlaki kavramlar toplumsal ürünlerdir. Toplumun işleyişini sürdürmesi için insanların nasıl davranması gerektiğine dair bir görüşü savunurlar. Eğer istikrarlı, adil ve herkese açık faydalar sağlayan bir toplumda yaşasaydık, “iyi”nin ne olduğu açık ve net olurdu.

Sosyalist bir toplumda “iyi”, kolektife fayda sağlayan eylemler anlamına gelir. Ancak sınıflı toplumlarda, çelişkiler ve çatışmalar nedeniyle “iyi”nin ne olduğuna dair çelişkili anlayışlar gelişir. Mevcut toplumu korumak için mücadele eden bir sınıf, toplumu ayakta tutmak için neyin gerekli olduğuna dair belirli bir düşünce setine sahiptir ve bu düşüncelere karşılık gelen ahlaki kavramları insanlara empoze etmeye çalışır. Savunduğu değerleri, toplumun bütünü için gerekli değerler olarak, kendi iyiliği için mutlak anlamda “iyi” olarak göstermek zorundadır. Örneğin Hristiyanlık, insanların “kötü” doğduklarını öğretiyordu. Bu durum, hem kilisenin onlara ahirette kurtuluş getirme gücünü hem de devletin onları bu hayatta düzen içinde tutma gücünü haklı çıkarıyordu.

Ve “iyi” davranış hakkındaki fikirler, egemen sınıfın çıkarlarına göre şekillendiği için, bu ahlaki kurallar çoğu zaman işçi sınıfına dayatılırken, tepedekiler istediklerini yapmaya devam ederler. Bunun aksine, ihtiyaçlarının karşılanmadığını hisseden ve toplumun farklı bir temelde değiştirilmesini isteyen bir sınıf, ahlaki kavramlara ilişkin farklı yorumlar geliştirmeye başlar. İşte bu yüzden kapitalizm feodalizmin yerini aldığında ahlaki değerlerde bir değişim yaşandı. Kapitalizmle birlikte, yalnızca çoğunluğun sömürülmesine dayanmayan, aynı zamanda herkesi ve gezegeni yok etme tehdidi taşıyan bir üretim biçimi aşamasına gelmiş bulunuyoruz.

Bu, toplumun işleyişini engelleyen bir düzeni koruyan aynı ahlaki değerlerin, kitlesel ölçekte tekrarlanan barbarlığı haklı çıkarmaya ve yerel düzeyde yeniden üretmeye yol açtığı anlamına gelir. Bu, her açıdan “kötü”dür. Buna karşılık, bu sistem altında sömürülenlerin mücadeleleri dayanışma, paylaşım ve eşitlik kavramlarını ortaya çıkarır. Bunlar bir çıkış yolunun temelini oluşturuyor ve bu en azından iyi bir şey.

(socialistworker.co.uk)