Anonimlik sosyal medya kullanımının neresinde? | Fişleme, gözetim ve dijital denetim

Sosyal medya paylaşımlarına yönelik tartışmalar ve dijital alandaki denetim mekanizmaları yeniden gündemde. “Fişleme” kavramı ise hem hukuki hem de akademik düzeyde daha sık tartışılıyor. Akademisyen Emre Tansu Keten, fişlemeyi yalnızca teknik bir veri toplama pratiği değil, iktidarların toplumu sınıflandırma ve denetleme aracı olarak ele alıyor. Keten’e göre dijitalleşme ile birlikte gözetim kapasitesi artarken, anonimlik ve mahremiyet hakkı da yeni bir siyasal mücadele alanına dönüşüyor.

Keten, “fişleme” kavramını hukuki ve akademik çerçevede, iktidarın toplumsal denetimi sürdürebilmek amacıyla toplumu belirli kıstaslar üzerinden sınıflandırması ve bu sınıflandırma sonucunda bazı kesimleri meşru, bazılarını ise gayrimeşru olarak etiketlemesi şeklinde tanımlıyor.

Bir denetim aracı olarak ‘fişleme’

Keten’e göre fişleme, yalnızca veri toplama pratiği değil; aynı zamanda siyasal bir araç. İktidarların bu yöntemi kimi zaman yakın bir tehdidi kontrol altına almak, kimi zaman potansiyel bir tehdidi büyümeden önlemek, kimi zaman da sağ popülist siyasetin karakteristik unsurlarından biri olarak kendi tabanına yönelik bir “düşman imgesi”ni canlı tutmak için kullandığını belirtiyor. Fişleme sonrasında uygulanacak yaptırımların da bu siyasal gerekçelere göre değişebileceğine dikkat çekiyor.

Yeni Adalet Bakanı Akın Gürlek’in sosyal medyaya ilişkin açıklamalarını da bu çerçevede değerlendiren Keten, mevcut iktidarın bu üç motivasyonu aynı anda taşıdığını savunuyor.

Dijitalleşme ve gözetim kapasitesi

Keten’e göre dijitalleşme tartışılırken asıl odaklanılması gereken kavram “gözetim”. Özellikle sosyal medyanın işleyişi bu kavram üzerine kurulu. Facebook, Instagram ve X gibi ücretsiz platformların yanı sıra Netflix, Uber ve Airbnb gibi ücretli hizmetlerde dahi kullanıcı verilerinin temel ekonomik değer haline geldiğini vurgulayan Keten, dijital alanın büyük ölçüde daha fazla veri üretimini teşvik eden algoritmalar tarafından şekillendirildiğini ifade ediyor.

Bu yapının yalnızca teknik değil, ideolojik sonuçlarının da bulunduğunu belirten Keten; sosyal medyanın kullanıcıları daha fazla paylaşım yapmaya ve mahremiyetlerini daha görünür kılmaya teşvik ettiğini söylüyor. Ona göre bu durum “gönüllü fişlenme” olarak tanımlanabilecek yeni bir olguya işaret ediyor. Tarihsel olarak toplum hakkında mümkün olduğunca fazla bilgi toplamak isteyen devletler açısından bu gözetim imkanlarının önemli bir fırsat sunduğunu dile getiriyor.

Gözetim, şirketler için de avantaj yaratıyor

Otoriter rejimlerde daha açıktan gözlemlenebilen fişlemeyi “tekno-çözümcü zihin” kavramıyla açıklayan Keten; her şeyin ölçülebilir standartlara indirgenmesi ve toplumsal sorunların teknik hesaplama hataları gibi ele alınmasının, kapsamlı veri toplama ihtiyacını doğurduğunu ifade ediyor. Gözetimi, her bireyin hesaplanabilir bir dijital kopyasının oluşturulması süreci olarak tanımlıyor. Bu durumun hem şirketler hem platformlar hem de siyasi iktidarlar açısından işlevsel bir araç haline geldiğini savunuyor.

Bir hak olarak anonimlik

Keten’e göre internette anonim kalmak hem ifade özgürlüğünün hem de mahremiyet hakkının bir parçası. Anonim hesaplara ilişkin tartışmaların bilinçli biçimde ahlaki ve hukuki bir çerçeveye sıkıştırıldığını belirtiyor. Ona göre asıl mesele, iktidarın siyasi olarak öngörülebilir, kontrol edilebilir ve cezalandırılabilir bir sosyal medya alanı yaratma arzusu.

Susan Buck-Morss’un “Küresel gözetim, insanı saklanacak hiçbir yer bırakmamakla tehdit ediyor” sözünü hatırlatan Keten, anonimliği bu duruma karşı bir direnç biçimi olarak değerlendiriyor. Ancak bunun tek başına yeterli olmadığını da vurguluyor. Mahremiyetin politik bir mesele olarak ele alınması, dijital kendi kaderini tayin hakkı için kolektif bir mücadele yürütülmesi ve algoritmik şeffaflık talebinin toplumsal bir hak olarak savunulması gerektiğini ifade ediyor.