Zengin madenlerin yoksul sahipleri

Anadolu; ilk çağlardan beri madenciliğin beşiği olmuş, değişik uygarlıklara ev sahipliği yapmış. Pek çok yöre maden isimleriyle anılır olmuş. Bugün dünyada işletilen 90 çeşit madenin 60 tanesi bu coğrafyada üretilmekte.

Dünyada kapitalist-emperyalist üretim ilişkileri sonucu, tüm doğal kaynaklar gibi madenler de sermaye sınıfının çıkarları doğrultusunda kullanılmakta. Madencilik sektöründe sayıları iki elin parmaklarını geçmeyen çok uluslu şirketler, değerli madenlere el koymakta, geri kalmış ülkeleri ve yerel halkları iliklerine kadar sömürmekte. Milyonlarca yılda oluşan ve tüketildiğinde yerine konulamayan servetler talan edilmekte geriye kaybedilen canlar, çoraklaşmış topraklar, kirletilmiş sular kalmakta. Söz konusu şirketlerin ciroları pek çok ulus devletin bütçesinden fazla. Kolları çok uzun, ilişkileri çok kirli. Güçlü lobileri sayesinde kamuoyu oluşturmakta becerikliler. Siyasetten, medyaya ve akademi dünyasına kadar satın aldıkları kişilerle, ‘uzmanlarla’ işlerini yürütmekteler.

‘Yeni mineraller yeni çatışma alanları’

Gelişen teknolojilerin ihtiyacı olan yeni mineraller yeni çatışma alanları yaratmakta, ülkeler bu doğrultuda yeni pozisyonlar almakta yeni ilişkiler oluşturmaktalar. Maden sahibi ülkeler doğal zenginliklerinden daha fazla pay alabilmek için önlemler almaya çalışırken emperyalist ülkeler mevcut konumlarını korumak hatta daha güçlendirmek için saldırganlıklarını artırmakta. ABD’nin Venezuela ve Ukrayna müdahaleleri, Grönland üzerindeki baskısı, Çin’in nadir toprak elementleri tekelini koz olarak kullanması, Rusya’nın doğal gazını baskı unsuru olarak öne çıkarması, AB ülkelerinin ekonomik, politik ve diplomatik manevraları bu gelişmelerin güncel sonuçları.

‘İttifaklar, millileştirme çabaları’

Buna karşın dünya lityum rezervlerinin yüzde 65’inin bulunduğu üçgeni oluşturan Şili, Arjantin ve Bolivya bölgesel bir lityum ittifakı uğraşısı içinde. Meksika, madencilik yasasında önemli bir değişikliğe giderek kapsamlı bir lityum millileştirme programı başlattı. Dünyada işlenmiş nikelin yarısından fazlasını sağlayan Endonezya, ham cevher ihracatını yasaklayarak, nikelin ülke içindeki tesislerde işlenmesini zorunlu hale getirdi. Dünyanın en zengin kobalt, bakır ve bazı kritik mineral yataklarına ev sahipliği yapan Demokratik Kongo Cumhuriyeti, devlet hakkı ve vergi gelirlerinde önemli artışlar sağlamak için maden mevzuatında değişiklikler yaptı. Namibya; lityum, kobalt, manganez, grafit ve nadir toprak elementleri gibi kritik minerallerin ham madde olarak ihracatını yasakladı. Bu gelişmeler, batılı ülkelerce -kaynak milliyetçiliği- denilerek değersizleştirilmeye çalışılsa da sonuçta kaynaklara sahip çıkma iradesi olarak görülmeli.

‘Kamunun payı az, denetimi zayıf’

Dünyada bu gelişmeler yaşanırken ülkemizde uygulanan madencilik politikalarındaki yanlışlık devam etmekte. Ham madde ihracatına dayalı madencilik sektörü, bir türlü istenilen seviyeye çıkmadığı gibi doğa talanına ve iş cinayetlerine neden olmakta. Uzun yıllardır madencilik sektörünün gayrisafi yurt içi hasıladaki (GSYH) payı yüzde 1 civarında kalmış. Maden ihracatı 6 milyar dolar civarında ve bunun yarısına yakını doğal taş-mermer ihracatı. İşlenmiş maden ürünlerinin ithalatı ise bu rakamın onlarca katı. Kamunun payı yok denecek kadar az ve kamu denetimi oldukça zayıf. Daha önemlisi, madencilik sektörü sanayi politikasıyla entegre değil. Üretim-zenginleştirme-teknoloji zinciri kurulamamış, işsizlik ve gelir adaletsizliği artmış. Kârın çok büyük kısmı yabancı şirketlere ve iş birlikçilerine gitmiş, sosyal maliyetler halkın omuzlarına kalmıştır. Maden mevzuatımız bu politikalara uygun olacak şekilde sık sık değiştirilmiş, liberal ekonominin gereği olarak tüm alanlar talana hazır hale getirilmiştir.  Sermaye sözcüleri, ‘zengin madenlerin fakir bekçileri’ olmayalım söylemini sık sık kullansalar da bu alandaki sömürüyü dile getirmekten özenle kaçınmaktalar.

Madenlerin üretilip ham madde olarak satıldığı madenciliğin adı sömürge madenciliğidir.  Bu yöntemle kalkınan, zenginleşen hiçbir ülke yoktur. Yeni sömürgecilik, klasik sömürgecilikte olduğu gibi, zengin ve güçlü ülkelerin fakir ve zayıf ülkeleri askerî güç ile doğrudan değil, daha çok ekonomik ve siyasi güç kullanarak dolaylı bir şekilde kontrol altında tuttuğu bir tür emperyalizmdir. Bankacılık ve borsacılık sistemleriyle, ticaret ve değer zincirleriyle birbirine bağlanan küresel kapitalizmde madencilik faaliyetleri emperyalist yayılmacılığın önemli araçlarından birisidir.

Sonuç olarak, insanlık tarihi sınıflar mücadelesi tarihidir. Kapitalist-emperyalist sisteme itiraz edilmediği sürece her alanda olduğu gibi madencilik sektöründe de sömürü, talan devam edecektir.