Emekçiye açlık kümesi, tekellere altın yumurta

Ticaret Bakanlığı, 9 Şubat 2026’da aldığı kararla ramazan ayı öncesinde Türkiye’den tavuk eti ihracatını yasakladı. 10 Şubat’tan itibaren geçerli olan ihracat yasağı, henüz ramazan başlamadan tavuk fiyatlarında yaşanan fahiş artışların ardından getirildi. Bakanlık tarafından yapılan açıklamada; “Tüketicilerimizi mağdur edebilecek ve fahiş fiyat istismarı yoluyla piyasa işleyişini bozabilecek nitelikteki her türlü uygulama ve spekülatif fiyatlama davranışı, Ticaret Bakanlığımız tarafından yakından takip edilmekte; gerekli denetim ve yaptırım süreçleri kararlılıkla yürütülmektedir” ifadelerine yer verilirken, beyaz et ve yumurta üreticisi tekellerin geçtiğimiz yıl Rekabet Kurulundan aldıkları cezalara atıf yapıldı.

Temel ihtiyaçlar bir birini kovalıyor

Milyonlarca yurttaşın temel gıdalara, kırmızı ve beyaz ete ulaşımı zorlaşıyor. Her gün artan fiyatlar ve tekellerin kartelleşerek ortak fiyat artırımı uygulamaları, kırmızı eti unutan yurttaşları tavuk etinden de uzaklaştırıyor. Halihazırda veriler, artan kira ve ulaşım masraflarının boğazlardan kesilerek karşılanmaya çalışıldığını gösteriyor.

Ramazan ayından önce tavuk eti fiyatları yaklaşık yüzde 15 oranında arttı. Ticaret Bakanlığının ihracat yasağı kararı, “Gıda arz güvenliği kapsamında temel gıda ürünlerinde, bilhassa halkımızın sofrasına doğrudan dokunan ürünlerdeki gelişmeleri de hassasiyetle izlemektedir. Başta perakende ve toptan ticaret kuruluşları denetim birimlerimizce yoğun bir şekilde denetlenmekte, denetim sonuçları kamuoyumuzla şeffaf bir şekilde paylaşılmaktadır. Ticaret Bakanlığı olarak, vatandaşlarımızın gıda ürünlerine makul fiyatlarla ulaşmasının sağlanması için gereken adımları atmaya devam edeceğiz,” ifadeleriyle duyuruldu.

Tavukta tekelleşme, fiyatta fahiş artış

Beyaz et ve yumurta tekelleri, geçtiğimiz yıl Rekabet Kurumu tarafından 2024 yılındaki ortak fiyat belirleme ve eş zamanlı zam yapma uygulamaları nedeniyle cezalar aldı. Şirketlerin WhatsApp grupları üzerinden birirlerine fiyat bilgilerini gönderdiği ve büyük şirketlerin zam yapacağı bilgisi ile diğer firmaların da aynı şekilde zam uyguladıkları tespit edilmişti. Banvit, Erpiliç, Gedik, Şenpiliç, Lezita, Beypiliç, Bupiliç, Aspiliç, Hastavuk, Keskinoğlu, Bakpiliç, Bolez ve Akpiliç firmaları toplamda yaklaşık 4 milyar TL büyüklüğünde ceza ödedi. Ancak bu şirketlerden İSO 500 listesinde bulunan firmaların elde ettikleri satışlara bakıldığında cezalar devede kulak kalmakta. 2024 yılındaki uygulamaları için ceza alan şirketlerden Şenpiliç’e ödetilen ceza satış gelirlerinin yüzde 1.10’u, Banvit’e kesilen ceza gelirlerin yüzde 3.25’i, Erpiliç’e ödetilen ceza satış gelirinin yüzde 3.2’si seviyesindeydi. Lezita gelirinin yüzde 1.34’ü, Beypiliç yüzde 1.31’i, Gedik ise yüzde 2.28’i oranında ceza ödedi. Yani fahiş fiyat uygulamasının cezası ortalama yüzde 2 seviyesinde oldu. 2024’te tavuk eti fiyatları TÜİK’e göre yüzde 26 arttı.

Ocak ayında yine TÜİK verilerine göre gıda ve alkolsüz içeceklerdeki aylık fiyat artışı ise yüzde 6.59 düzeyinde ölçüldü. Gıda enflasyonu ise yıllık bazda yüzde 31.69 olarak gerçekleşti. Yurttaşlar, artan gıda fiyatları ile birlikte yükselen konut ve ulaşım masrafları nedeniyle gıda harcamalarından kısıyor. 2023 yılında en düşük gelire sahip yüzde 20’lik kesimin harcamalarının yüzde 36.6’sını oluşturan gıda harcamaları, 2024’te yüzde 30.4’e geriledi. Gıdadan kaybolan payı konut, kira ve ulaşım harcamaları yuttu.

Göstermelik ceza gerçeği

Tarım ve Orman Bakanlığının 2025 yılında yayımladığı kırmızı et durum ve tahmin raporu, 2020 yılında kişi başına yıllık 17 kg olan kırmızı et tüketiminin düzenli düşüşle 2024’te 16.5 kg’a gerilediğini tespit ederken; 2025’te tekrar 17 kg seviyesine çıkmasını “tahmin” ediyor. Yurttaşlar sofradan sürekli eksilen kırmızı etin ikamesini beyaz et tüketimiyle yapmaya çabalıyor. Aynı şekilde bakanlığın 2025 tarihli kümes hayvancılığı raporu, 2020’de 19.9 kg olan kişi başı yıllık tavuk eti tüketiminin 25.8 kg’a çıktığını ve artacağını tahmin etmekte. Artan yaşam maliyetleri karşısında boğazından kesen yurttaşlar, temel gıda ihtiyaçlarını “daha ucuz” ürünlere yönelim ile kotarmaya çalışıyor. Ancak sektörün tekelleri, kârlarına kâr katmanın bedelini devasa gelir havuzlarından küsurata tekabül eden cezalarla ödüyor.