Türkiye’nin NTE sınavı: Beylikova'da stratejik heyecana ekolojik yıkım uyarısı

Eskişehir - Eskişehir Beylikova’da keşfedilen 694 milyon tonluk Nadir Toprak Elementleri (NTE) rezervi, Türkiye’de stratejik bir heyecan yaratsa da, bu cevherlerin ekonomik ve jeostratejik değeri madencilikten ziyade ileri işleme aşamalarında gizli. Madenin çıkarılması ve işlenmesi sürecindeki ekolojik riskler ise şimdiden ciddi felaket uyarıları yapılmasına neden oluyor.

Teknoloji transferi ve uluslararası işbirliği şart

NTE’ler konusunda son dönemde estirilen olumlu havaya dair ayakların yere basmasına neden olan değerlendirmeler ve ekolojik uyarılar Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, İİBF, İktisat bölümünde öğretim üyesi olan Prof. Dr. Etem Karakaya’dan geldi. NTE’lerin gerçek potansiyelinin rafinasyon, saflaştırma ve nihai ürün üretimi süreçlerinde ortaya çıktığını belirterek, Türkiye’nin bu değer zincirine dahil olabilmesi için yüksek maliyetli teknoloji transferi ve uluslararası işbirliğinin kaçınılmaz olduğunu ileri sürüyor. 2025 verilerine göre küresel madencilik pazar değeri 600-800 milyon dolar seviyesindeyken, kalıcı mıknatıs gibi nihai ürün pazarının 35 milyar doları aşması, katma değerin nerede yoğunlaştığını net bir şekilde ortaya koyuyor.

Stratejik güç teknolojik üstünlükte yatıyor

Dünya genelinde NTE arz zincirinin, madencilikten nihai ürüne kadar her aşamada Çin’in mutlak hakimiyeti altında bulunduğuna vurgu yapan Karakaya, Çin’in ayrıştırma kapasitesinin yaklaşık %91’ine ve kalıcı mıknatıs üretiminin %95’ine sahip olduğuna dikkat çekiyor. Dünyanın en büyük rezerv sahiplerinden biri olan ABD’nin dahi, işlenmiş NTE ve nihai teknolojik ürünler konusunda %90 oranında Çin’e bağımlı hareket ettiğini belirten Karakaya, Türkiye’nin bu alanda etkin bir aktör olabilmesi için sadece hammadde çıkarması yeterli olmayacağı, 17 farklı elementi %99.999 saflıkta ayırabilecek rafinasyon tesislerine ve bu elementleri ileri teknoloji ürünlerine dönüştürecek know-how birikimine ihtiyaç duyulduğunu dile getiriyor.

Çin’deki felaketlerin benzeri kapıda!

NTE üretiminin, yüksek katma değerinin yanı sıra ağır bir çevresel maliyeti de beraberinde getirdiğine dikkat çeken Karakaya. bir miktar nihai ürün elde etmek için muazzam miktarda toprağın işlenmesinin toksik atıklar, radyoaktif kalıntılar ve su kirliliği gibi ciddi ekolojik riskler doğurduğunun altını çiziyor.

Prof. Karakaya; “Beylikova’daki NTE sahasında kurulacak tesislerde eğer madencilik ve işleme faaliyetlerinin yol açacağı çevresel maliyetler hesaba katılmaz ise, Çin’in Bayan Obo sahasında yaşanan büyük felaketlerin benzerlerine yakın zamanda tanık olabiliriz. Üstelik Eskişehir’deki NTE cevherleri önemli miktarda Toryum içerdiğinden ilave çevresel maliyetler de söz konusu olacaktır. Radyoaktif bir element olan Toryum’un varlığı, sadece madencilik atıklarının değil, rafinasyon sürecinden ortaya çıkacak yan ürünlerin de özel lisanslı, izole edilmiş ve uzun vadeli bir radyoaktif atık yönetimi gerektireceği anlamına geliyor” tespiti ve uyarılarında bulunuyor.

Prof. Karakaya, Türkiye’nin Çin’in çevresel kaygıları göz ardı eden düşük maliyetli modelini takip etmesinin ne jeopolitik ne de etik açıdan kabul edilemeyeceğini; asıl başarının çevresel sürdürülebilirliği merkeze alan bir stratejiyle mümkün olacağını belirtiyor.

Çin teknoloji transferine yanaşmıyor

Türkiye’nin önündeki en büyük engelleri yüksek finansman ihtiyacı, teknolojik altyapı eksikliği ve küresel pazara erişim zorluğu olarak sıralayan Karakaya, Çin ile yürütülen müzakerelerin, Pekin’in teknoloji transferine yanaşmaması ve hammaddenin Çin’e taşınması konusundaki ısrarı nedeniyle çıkmaza girmesi, Ankara’yı Batılı alternatiflere yönelttiğini dile getirdi.