Akdeniz Havzası'nda yeni tehlike: Kesintisiz sıcak stresi süresi iki haftadan fazla arttı

Çanakkale - Uluslararası hakemli dergi Theoretical and Applied Climatology’de yayımlanan yeni bir bilimsel çalışma, Akdeniz Havzası'nda ve Türkiye'de yaz aylarının karakteristik yapısının değiştiğini, sadece sıcaklık derecelerinin değil, sıcaklığa maruz kalınan sürelerin de hayati risk oluşturacak seviyede uzadığını ortaya koydu. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Coğrafya Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Doğukan Doğu Yavaşlı tarafından yürütülen araştırma, 1950’lerden bu yana kesintisiz sıcak stresi yaşanan günlerin sayısının iki haftadan fazla arttığını belgeledi.

Termal kalıcılık indeksi ile yeni bir ölçüm dönemi

İklim değişikliği tartışmalarında genellikle günün en yüksek sıcaklıklarına odaklanılsa da, yeni araştırma halk sağlığı için asıl tehdidin sıcaklığın süresi olduğuna dikkat çekiyor. Çalışma kapsamında geliştirilen ve literatüre ilk kez kazandırılan "Termal Kalıcılık İndeksi" (Thermal Persistence Index - TPI), yüksek sıcaklıkların gün içinde kesintisiz olarak ne kadar devam ettiğini ölçüyor.

Araştırmaya göre vücudumuz kısa süreli şok sıcaklıklara adapte olabilirken, uzun süreli maruziyette toparlanma imkanı bulamıyor. Özellikle gündüz 40°C olan bir bölgenin akşam serinlememesi ve sıcaklığın kesintisiz devam etmesi, vücuda dinlenme zamanı tanımadığı için orta şiddetteki sıcaklıkları bile tehlikeli hale getiriyor. Geçmişte Avrupa ve Rusya’da yaşanan ve on binlerce can kaybına yol açan sıcak hava dalgaları, bu tür uzun süreli maruziyetlerin yıkıcı etkilerini daha önce gözler önüne sermişti.

Sıcak stresi günleri her 10 yılda bir artıyor

Uydu verileri kullanılarak 1950-2024 yılları arasını inceleyen çalışmanın bulgularına göre:

• Süre Artışı: En sıcak günlerdeki maksimum stres süresi, 1950’lere kıyasla yaklaşık 2 saat 15 dakika daha uzun sürüyor.
• Sıklık Artışı: 6 saat ve üzeri kesintisiz sıcak stresi yaşanan günlerin sayısı her 10 yılda ortalama 1.5 gün artıyor.
• Bölgesel Etki: Türkiye'nin Ege ve Akdeniz kıyıları gibi ısınma eğiliminden daha fazla etkilenen bölgelerinde bu artış her 10 yılda 2.5 günü bulabiliyor.

Türkiye'nin "Sıcak Noktaları": İzmir, Aydın, Muğla

Çalışma, Türkiye'nin kıyı şeridinin bu değişimden en çok etkilenen "konsensüs sıcak noktaları" arasında yer aldığını gösteriyor. Özellikle İzmir, Aydın ve Muğla hattı; ortalama stres süresi, maksimum süre ve uzun süreli stres günlerinin sıklığının eş zamanlı olarak en fazla arttığı bölgeler olarak öne çıkıyor. Antalya’dan Hatay’a uzanan kıyı şeridi ise özellikle maksimum stres süresindeki artış ile dikkat çekiyor.

Ekonomik kayıp ve sağlık riski

Sıcaklıkların uzaması sadece sağlığı değil, ekonomiyi de tehdit ediyor. Uluslararası Çalışma Örgütü verilerine atıfta bulunan çalışmaya göre, sıcak stresi 2030 yılına kadar dünya genelinde 80 milyon tam zamanlı iş kaybına denk bir verim düşüşüne yol açacak. Tarım, inşaat ve turizm gibi açık hava sektörlerinde çalışanlar ile yaşlılar ve kronik hastalar en büyük risk grubunu oluşturuyor.

Yeni uyarı sistemi: Termal kalıcılık indeksi

Doç. Dr. Yavaşlı'nın geliştirdiği Termal Kalıcılık İndeksi, sıcak hava dalgalarında alınacak önlemler için yeni bir rehber sunuyor. İndekse göre belirlenen risk seviyeleri şöyle sıralanıyor:
·    Orta Stres (4-6 Saat): Sıvı tüketimi artırılmalı ve gölgede dinlenme molaları verilmeli.
·    Yüksek Stres (6-10 Saat): Saatte en az 15 dakika zorunlu dinlenme molası verilmeli ve ağır işler ertelenmeli.
·    Aşırı Stres (10 Saatten Fazla): Temel hizmetler haricinde açık havada çalışma tamamen askıya alınmalı.

İstanbul, İzmir, Muğla ve Antalya gibi kıyı kentlerinde, günde 8 saatten fazla süren kesintisiz sıcak stresinin 1990’dan bu yana ikiye katlandığı belirtiliyor. Uzmanlar, "Bugün hava kaç derece?" sorusunun artık tek başına yeterli olmadığını, kentsel planlamadan çalışma saatlerine kadar tüm uyum stratejilerinin sıcaklığın süresini de hesaba katarak acilen gözden geçirilmesi gerektiğini vurguluyor.

Çalışanlar açısından yaşamsal önemde

Bu düzenlemeler özellikle tarım, inşaat ve turizm gibi açık havada çalışan sektörler için yaşamsal önem taşımakta. Yaraşlı, ayrıca uzun vadeli planlamalarda, inşaat projelerinin zamanlaması, tarımsal hasat dönemleri ve turizm altyapısı düzenlemeleri, mevsimsel Termal Kalıcılık İndeksi haritalarına göre yapılması gerektiğini dile getiriyor. Bilimsel çalışmada her sektöre özel çalışma ve dinlenme protokollerinin geliştirilmesi, 2030 yılına kadar beklenen verim düşüşüne ve sağlık risklerine karşı kritik bir uyum stratejisi olarak önerilmekte.