'Onu yapmazlar abi': MESEM’de çocuk emeği nasıl normalleşiyor?

Artık söze girerken MESEM’in ne olduğundan, çalışma koşullarından, bu programın patronlar için ne kadar avantajlı olduğundan dem vurmanın lafügüzaf olduğu bir konumdayız. Evet, bu program çocuk emeğinin piyasaya sunulmasının devlet eliyle meşrulaştırılması. Evet kesinlikle pedagojik formasyonla örtüşen hiçbir yanı bulunmuyor. Evet, devlet eliyle patronların insafına sunulan çocuklar sınırsız sömürü mekanizmalarında eziliyor. Peki o halde MESEM öğrencileri bunu sürdürecek motivasyonu kendilerinde nasıl buluyor?

Bu soruya tek bir doğru cevap sunarak direkt bir sebep sonuç ilişkisi kurmak eşyanın tabiatına aykırı olsa da mevzunun işçi sınıfının kapitalizme ikna edilmesiyle çok ayrışan tarafları yok. Bugüne kadar bu konularda yazılıp çizilenler işçi sınıfının en genç neslini oluşturan MESEM öğrencileri için de geçerliliğini korumakla birlikte daha güçlü bir ideolojik kuşatma içerisinde varlığını sürdürüyor.

İlk olarak alternatif bir meslek eğitimi sistemi tahayyülünün eksikliğinden bahsedebiliriz. Örneğin, Emek Gençliğinin ciddi bir süredir MESEM çevrelerine aşinalığı ve buralarda biriktirdiği izlenimlere ek olarak ekim ayında yaptığı ve 250’nin üzerinde MESEM öğrencisinin cevapladığı ankette de öğrencilerin yüzde 95’i tarihte veya güncel olarak başka bir mesleki sistem örneği bilmediğini, alternatiflerden haberdar olmadığını söylüyordu. Önemli bir kısmı da halihazırda işlevsiz gördüğü meslek lisesini bırakıp MESEM’e geçmiş olan bu öğrencilerin birçoğunda meslek öğrenmenin en iyi yolunun doğrudan sahada bulunarak öğrenmek olduğu görüşü hakim. Piyasada kullanılan alet edevatın meslek okullarında öğrencilerin öğrenimine sunulması, devletin sorumluluğunda kalarak meslek öğrenebileceği ihtimali, MESEM sıralarında gerçekçi bulunmuyor. Mesela 18 yaşındaki motor mekanik bölümü 12. sınıf öğrencisi Melih, 5 yıldır çalıştığını ve bu süreçte sanayide onlarca araba çeşidine dair bilgi edindiğini söylüyor. En basit önermeyle mesleki eğitim için okula kurulacak bir atölye ve buraya sağlanacak birkaç araçla aynı tecrübeyi devletin kontrolü altında çok daha güvenli bir biçimde kazanabileceğini söylediğimiz zaman Melih’ten aldığımız tepki de “Onu yapmazlar abi”den öteye geçemiyor. Buradaki kelime seçiminin “yapamazlar” değil de “yapmazlar” olduğunu vurgulamakta fayda var.

Ancak bu hali de garipsememek gerek. Birçok MESEM öğrencisinin ailesinden, öğretmenlerinden, yaşıtlarından daha çok gördüğü insanlar olan ustaları, şefleri bu öğrencilerin geleceğe dair kurdukları hayallerde kritik bir belirleyici. MESEM’lilerin önemli bir kısmı mezun olduktan sonra kendi dükkanını açmanın, usta olup aldığı yüksek maaşla “köşeyi dönmenin”, kendisi bir patron olup iş yerinde birilerini çalıştırıp onların başında durmanın hayaliyle başlıyor güne. Yaşadığı zorlukları o güzel günlere giden yol uğruna verilen fedakarlıklar olarak görüyor. Günde 10 saati aşan saatlerde çalışmayı, gece mesailerini, uykusuz geçen günleri, işittiği azarları ve yer yer yaşadığı iş kazalarını konforlu bir geleceğin bedeli olarak görüyor. Örneğin 17 yaşındaki Burak için gece mesaileri normalleşmiş. Çalıştığı atölyede 40 kilogramlık parçaları torna tezgahına yerleştirirken belini sakatlamaktan ucuz kurtulma hikayesini gülerek anlatıyor Burak. Devlet teşvikinin üstüne iş yerinden aldığı birkaç bin lira Burak’ı gece mesailerine ikna etmeye yetiyor.

MESEM’i tercih etme sebebi sorulan gençler ise ağırlıklı olarak okumaktan ümidinin olmadığı, okumayı sevmediği, lise ve üniversite okuyup ailesine yük olmak istemediği cevabını öne sürüyor. Diplomalı işsizliğin normalleştiği, eğitimin niteliksizleştiği ve demokratiklikten uzaklaştığı günümüzde gençlerin eğitime dair bu kaygılarının yersiz olmadığı ortada. Fakat ailesine yük olmak istememe durumunun biraz daha altını kazmak gerekiyor. Genel ücretlerin baskılandığı, asgari ücretin ortalama ücret haline geldiği, işsizliğin tavan yaptığı bir ülkede evi geçindirmek için tek ücret yeterli değil. Dolayısıyla lise çağına gelen bir çocuğun, özellikle de okumaya dair olağanüstü bir hevesi yoksa, MESEM’e yazılıp hem iş öğrenip hem para kazanması ailesi için de kendisi için de cazip bir seçenek. Örneğin 17 yaşındaki MESEM öğrencisi Berat, Evrensel’de 20 Kasım’da yayımlanan bir haberde kendisi için hangi koşullar farklı olsa MESEM’i değil de örgün öğretimi tercih edeceği sorusuna “Yani keşke devlet biraz ailelerimize yardım etseydi. Biraz bile yardım etse bir sürü kişi bu yaşta bu dükkanlara düşmek zorunda kalmazdı” cevabını veriyor.

İçinde bulundukları bu duruma karşı kendi güçlerini yetersiz gören, memnuniyetsiz olsalar bile dayanmaktan ve dişlerini sıkmaktan başka seçeneği olmadığını düşünen MESEM öğrencilerinin bu mütevekkil hali de kendi günlük koşullarına dayanıyor. Örneğin Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin, EMEP İstanbul Milletvekili İskender Bayhan’ın soru önergesine verdiği cevapta 509 bin 85 MESEM öğrencisinin 224 bin 346 işletmede “Meslek eğitimi aldığını” söylemişti. Hal böyle olunca, haftanın 5 gününü geçirdiği iş yerinde kolektif bir gücü oluşturmayan, her işletmede ortalama 2 MESEM’linin çalıştığı bir durumda bu öğrencilerin kendilerini yalnız hissetmeleri ve çıkaracakları sesi yetersiz görmesi olağanlaşıyor. Üstelik önemli bir bölümü büyük fabrika ve sanayilerin dışında daha küçük çaplı ve güvencesiz işlerde çalışan bu öğrenciler işçi sınıfının bir parçası olduğundan habersiz bir şekilde, tecrübeli işçilerin mücadele deneyimlerinden uzakta bir çalışma hayatının içine atılıyor.

Özetle, çocukların bu vahşi sisteme ikna olma sebeplerini tartışırken -tali durumları göz ardı etmeyerek- ailelerinden kendilerine miras kalan yoksulluk ve geleceklerine dair yaşadıkları ümitsizlik, esas sivrilen etkenler. Tabii ki bütün bunlarla birlikte TikTok’ta, Instagram’da paylaşılan ve sanayi hayatını güzelleyen içeriklerin, ATM’den yeni çekilmiş 6 bin 630 lirayı kamera önünde sallayan ve bununla yaşadığı hayatın zorluğunu romantize eden gençlerin “viral olan” içeriklerinin, iktidarın kendi eliyle sürdürdüğü “daha çocukken işe atılmanın ve emek harcayarak bir yerlere gelmenin güzelliği” propagandasının ve bunlarla birlikte birçok şeyin dolaylı etkilerinden bahsetmek mümkün olsa da, gençlere bugün MESEM’lerden başka seçenek sunmayan mengenenin iki ucunu yoksulluk ve geleceksizlik kaygısı oluşturuyor.