Mahpus emeğiyle yeni hapishane

İstanbul – 10 ayrı iş kolunda, yüzlerce atölyede on binlerce işçi ile üretim yapıyor. İşçi derken ceza infaz kurumları ile Tutukevleri İşyurtları Kurumu atölyelerinde çalıştırılan mahpuslardan söz ediyoruz. Kurumun üretim planları ve gelir gider tablosu 2026 bütçe teklifleriyle yeniden gündemde. 2024’te mal ve hizmet üretimi sonucu yaklaşık 23 milyar lira kâr elde eden ceza infaz kurumları ile Tutukevleri İşyurtları Kurumunun 2025 ve 2026’da mahpus emeği sömürüsü üzerinden elde edeceği gelir ve kâr çok daha fazla olacak.

2026 bütçesi teklifine göre 2024’teki üretim hacmiyle “Bir yılda iş yurdunda çalışan hükümlü tutuklu başına üretilen ürünlerin ekonomik değeri” 106 bin 979 TL olarak hesaplanmıştı. 2025 yılı için tahmin 30 bin TL. 2026 için hedef de yine 30 bin TL. Ancak kurumun bu hesaplaması fena halde yanıltıcı. Zira 2025 ve 2026 için belirlenen-hedeflenen diğer bağlı veriler iş yurdunda çalışan hükümlü tutuklu başına üretilen ürünlerin ekonomik değerinin çok daha yüksek olacağını gösteriyor.

Mahpus sömürüsü artacak

2024’te mahpuslara yapılan 750 milyon 158 bin lira ücret ödemesi için 2025’te 795 milyon 779 bin lira başlangıç ödeneği belirlendi. Haziran itibarıyla mahpus işçilere yapılan ödeme ise 532 milyon 271 bin lira oldu. Kabaca bu miktarın yıl sonunda 1 milyar lirayı aşacağını söylemek mümkün. 2026 bütçe teklifinde yer alan yıl sonu hedefi ise 1 milyar 415 milyon 777 bin lira.

Yine 2024’te 58 bin 193 mahpus için 38 milyon 705 bin lira sigorta prim ödemesi yapan İşyurtları Kurumu, 2025’te 48.3 milyon lira başlangıç ödeneği belirledi. Haziran sonu itibariyle SGK’ye yapılan prim ödemelerinin miktarı ise belirlenen ödeneği aşarak 51.1 milyon liraya ulaştı. 2026 bütçesinde ayrılan pay ise 149.6 milyon lira.

Yine çalıştırılacak mahpus sayılarındaki artış hedefi de bu planla uyumlu. 2025’te 40 bin mahpus olarak belirlenen hedef ve yıl sonu tahmini 2026’da 45 bin hedef olarak belirlendi. Çalışacak mahpus sayısının 2027’de 50 bin, 2028’de 55 bine ulaşması bekleniyor.

40 bin kişilik orduyla onlarca milyar lira kâr

Pek çok yerde bir dayatmaya dönüşmesi nedeniyle mahpuslar açısından denetimli serbestlik ve tahliye şartı haline de gelen işyurtlarında çalışma bütçede “ceza infaz ve iyileştirme programı”nın başlıklarından biri olarak anılıyor. Programın hedefi “Hükümlü ve tutukluların meslek ve sanat edinmelerini sağlayarak toplumsal hayata uyumlarını kolaylaştırmak” olarak açıklanıyor. Ancak yine bilanço bu “sosyal” hedeflerin ötesinde bir yana işaret ediyor. İşyurtları Kurumu 2024’te 58 bin 193 mahpus işçi ile ürettiği mal ve hizmetlerden 25 milyar 588 milyon lira elde etti. Bunun karşılığında mahpuslara toplam 750 milyon 158 bin 982 lira ücret ödemesi ve mahpuslar için SGK’ye 67 milyon 997 bin 102 TL sigorta prim ödemesi yapıldı. Üretim sürecinde kullanılan mal ve hizmet alımlarının bedeli ise 1 milyar 806 milyon liraydı. Kabaca bir hesapla kurumun üretim faaliyetinden elde ettiği kâr yaklaşık 22.88 milyar lira.

Mahpus emeğiyle 20 milyar liralık kâr!

2025’te üretime yönelik mal ve hizmet alımları için başlangıç ödeneği 2.58 milyar lira olarak belirlendi. Haziran itibarıyla üretime yönelik mal ve hizmet için yapılan ödemeler ise bunun yaklaşık iki katı gerçekleşti: 4.42 milyar lira. Buna karşın mal ve hizmet satış gelirleri için yıl sonu tahmini 9.84 milyar lira tahmin edildi. Ancak bu yılın ilk 6 ayında bile elde edilen gelir 17.71 milyar lira oldu. Yılın yarısında elde edilen gelir yıl sonu hedefinin neredeyse iki katı… Bu projeksiyonla yıl sonu için elde edilecek gelirin 35 milyar lirayı bulacağı öngörülebilir. Yıl sonu itibarıyla mahpuslar için yapılacak yaklaşık 1.1 milyar liralık ücret ve sigorta prim ödemesi ve üretime yönelik mal ve hizmet alımları için yapılacak 9 milyar liralık maliyetlerden geriye en az 20 milyar lirayı aşkın üretimden kâr elde edileceği tahmin edilebilir.

2026 bütçesinden üretime yönelik mal ve hizmet alımları için 3.5 milyar lira ayrıldı. Yıl sonu gelir hedefi ise 13 milyar lira. 2025 yılı için uyguladığımız projeksiyonu önümüzdeki yıl için çizdiğimizde ise yıl sonu gelirinin 50 milyar lirayı aşabileceğini söylemek mümkün.

Mahpusların payına düşen 3 kuruş ve yeni cezaevleri

Her yıl üretim faaliyetlerinden elde edilen milyarlarca liralık gelir ve kâra karşın mahpusların payına üç kuruş düşüyor. Mahpuslara verilen ücreti İş Yurtları Yönetmeliği’nde tanımlanan bir kurul belirliyor. 2024 yılında çalıştırılan usta statüsündeki mahpuslara günlük 165 TL, kalfa statüsünde çalıştırılan mahpuslara 158 TL, çırak statüsünde çalıştırılan mahpuslara 150 TL, stajyer mahpuslara ise 143 TL yevmiye ödendi. Saatlik fazla mesai ücreti ise 6 TL.

Kurum bir yandan mahpus emeği üzerinden milyarlarca lira kâr elde ederken bağlı bulunduğu Adalet Bakanlığı ise gelirleriyle her yıl yeni cezaevleri inşa ediyor. 2024’te bütçesinden ayırdığı milyarlarca liralık payla 8 yeni cezaevi inşa eden Adalet Bakanlığı, bu yıl sonu itibarıyla 6 cezaevinin daha inşaatını tamamlamış olmayı/tamamlamayı planlıyor. Yeni yılda inşa edilecek yeni cezaevi sayısı ise 9. 2026’da bakanlık bütçesinden yeni cezaevleri ve yeni adliye binaları için, cezaevleri ve adliye binalarının onarımı için ayrılacak pay 31.6 milyar lira.

Sömürü sistemine İŞKUR da entegre oluyor

İşyurtları Kurumu endüstriyel, el işi, inşaat-onarım, gıda, tarım-hayvancılık, sosyal tesis işletmeciliği ve hizmet sektörü gibi altı ana başlıkta, 200’den fazla iş kolunda faaliyet gösteriyor. 373 işyurtları müdürlüğüne bağlı 1700 atölye ve tesiste on binlerce hükümlü ve tutuklu çalıştırılıyor. 2024’te İşyurtları Kurumu; çeşitli kamu kurumları ve şirketlerle 183 protokol imzalamıştı. İmzalanan protokollerin 113’ü özel sektörle. Birlikte çalışılan kamu kurumlarının bazılarına dair bilgi verilse de protokol imzalanan sermaye gruplarına dair bilgiye ulaşmak mümkün değil. Ancak daha önce medyaya yansıyan bilgilere göre Lacoste, Kiğılı, Chakra ve Vakko gibi tekeller için iş yurtlarının atölyelerinde fason üretim yapıldığı biliniyor. Öte yandan mayıs ayında iktidar gazeteleri mahpuslara bir “müjde” vermişti. Türkiye gazetesinde yer alan habere göre, ‘geceleyin infaz’ ismini verdikleri bir uygulama ile basit suçlardan ceza alan hükümlüler gündüz işe gönderilecek, akşam ise cezaevine dönecekler. Yani mahkumlar, cezaevi ve iş yeri arasında mekik dokuyacak. Mahkumların nerede ve hangi koşullarda çalışacağı konusunda henüz detaylı bir bilgi olmasa da mevcut örnek iş yurtları…

İnfaz sopası, ağır çalışma koşulları

İşyurtlarında sürdürülen üretime dair geçtiğimiz yıl gazetemize bilgi veren Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneğinde (CİSST) İşçi Tematik Alan Sorumlusu Heval Zelal Avcı çalışma koşullarına ilişkin kendilerine ulaşan mektup ve ihbarları aktarmıştı. Mahpusların aktarımlarını sıralayan Avcı “İş güvenlikleri yok. Hasta mahpuslar ağır işlerde çalıştırıldıklarını söylüyor. İş yurtlarında, iş güvenliği uzmanı ya da işyeri hekimi de bulundurulmuyor” demişti. Geçtiğimiz yıl İHD İstanbul Şube Başkanlığı görevini yürüten Gülseren Yoleri de mahpusların “infaz” sopasıyla çalışmaya zorlandığını söylemişti: “Çalışmak istemeyenler kapalı hapishaneye gönderilmekle tehdit ediliyor. Daha kötü koşullarda hapislik yaşamamak için bu koşullara mahkum kalıyorlar.”