Prof. Dr. Onur Hamzaoğlu: Dilovası kapitalizmin çıplak görüntüsüdür

Dilovası’da Ravive Kozmetik’e ait parfüm dolum atölyesinde 8 Kasım Cumartesi günü yaşanan yangında 7 işçi yanarak can verdi. Bu iş yeriyle ilgili hem belediyeye hem de CİMER’e yapılan tüm şikayetlere rağmen tek bir adım atılmadığı ortaya çıkmıştı. Yangına ilişkin soruşturma dosyası ve bilirkişi ön raporunda yer alan detaylar ise felaketin nasıl göz göre göre geldiğini tüm açıklığıyla gösterdi. İş yerinde İSG ve diğer tüm mevzuatların ihlal edildiği, binanın iskanının dahi olmadığı ama buna rağmen Dilovası Belediyesi tarafından iş yeri açma ve çalışma ruhsatı ve parfüm imalat ruhsatı verildiği ortaya çıktı.

Yangının ardından bu bölgede işçilerin çalışma ve yaşam koşullarının ortaya çıkardığı tabloyu uzun yıllar Dilovası ile ilgili yaptığı halk sağlığı alanındaki çalışmalarıyla bilinen, çalışmalarını sürdürdüğü dönem belediye başkanları tarafından hedef gösterilen ve barış imzacısı olduğu için Kocaeli Üniversitesi Halk Sağlığı Ana Bilim Dalı Başkanı görevinden uzaklaştırılan Prof. Dr. Onur Hamzaoğlu ile konuştuk.

Hayatını kaybeden işçi yakınlarının anlattıkları, yaşadıkları evler, çalışma ve yaşam koşulları içinde bulundukları yoksulluğu ve çaresizliği de gözler önüne serdi. Yangınla birlikte ortaya çıkan bu tabloyu nasıl değerlendiriyorsunuz?

Kapitalizmin 21. yüzyılın birinci çeyreğinin sonuna geldiğimizde insana, doğaya karşıtlığın, akıl dışılığının bütün yansımalarının çıplak gözle göreceğimiz bir tablo Dilovası. Kentsel özellikleri itibariyle tümüyle ülke içi göçmenlerden oluşan bir nüfus yapısı var. Bir dönem fotoğraflarından, kayıtlardan bildiğimiz yeşil bir doğanın yerinde neredeyse tek bir ağacın bile bulunmadığı, derelerin, berrak sularının hiçbirinin denize ulaşacak mecalinin kalmadığı, derelerin tümüyle fabrika ve organize sanayi bölgesi toplu atıklarının kanalı olarak kullanılan dere ve nehir yataklarına dönüştüğü bir Dilovası. Açlığın yoksulluğun tümüyle esasında sınıfa içselliğini gösteren bir tabloyla karşı karşıya kalıyorum. Bu iş cinayeti de gösterdi ki çocukları çalıştırıyorlar. Ev kadınları çalışmak zorunda aç kalmamak için, çocuklarını okutabilmek için.

2000’lerin başında Dilovası ile tanıştım. Sonrasında akademik ve sosyal nedenlerle içinde olduğum bir yerleşim yeri. Bu olay maalesef hiç şaşırtıcı gelmedi. Bütün uyarılara rağmen hiçbir önlem almayan devlet, hükümet yetkilileri; denetimlerde yasal düzenlemelerle etkisiz hale getirilen büyükşehir belediyesi ve belediyeler… Özetle kapitalizmin dünyadaki ve Türkiye’deki bugünkü halinin çıplak gözle görüntüsüdür.

Dilovası halkı uzun yıllardır sanayileşmenin pek çok olumsuz sonucuyla karşı karşıya. Bu bölgede sanayiye dayalı tehlikelerin ortaya konduğu bilimsel çalışmalarınız hem bölge halkı hem de ülke kamuoyu tarafından biliniyor. Çalışmalarınızı sürdürdüğünüz dönemden bugüne bu bölgede nasıl bir değişim yaşandı?

Maalesef olumlu olan hiçbir şey yok. İnsan için, doğa için, insan sağlığı için, ekoloji için hiçbir olumlu gelişme yok. O dönem deşifre ettiğimiz, patronların talanı, insan sağlığına ve doğaya saldırıları sonrasında organize sanayi bölgelerinin yasal olarak uyması gereken, yapmadıkları eksiklikleri büyükşehir belediyesinin bütçesinden karşılanması gündeme gelmişti.

Dilovası Organize Sanayi Bölgesi düzenlenmiş yeniden inşa edilmişti, bazı baca gazlarındaki emisyonlar için filtreler kullanılması gündeme gelmişti. Biliyorsunuz organize sanayi bölgeleriyle ilgili 4562 sayılı Yasa Nisan 2000 yılında yayımlandı, hemen ertesi gün Organize Sanayi Bölgeleri Yer Seçim Yönetmeliği yayımlandı. Sonra 2009 yılında Organize Sanayi Bölgeleri Uygulama Yönetmeliği yayımlandı. Bunlar bir paket ve organize sanayi bölgelerinin işleyişine, patronlar adına yararlı olsun diye 2004’te yayımlanan Büyükşehir Belediye Kanunu’nun 7. maddesinde OSB’leri büyükşehir belediyesinin yetki ve sorumluluk alanının kapsamı dışına çıkardılar.

Dolayısıyla yerel yönetimler, organize sanayi bölgelerinin hiçbirine müdahale edemiyor. Dilovası’da bildiğim kadarıyla 6 OSB var. Bu bölgeler sadece merkezi denetime, bakanlığın denetimine tabi bölgeler. Bu toprak parçalarının ki binlerce dönümlük araziyi içeriyor her biri, patronların kendi kurdukları özerk yönetimlerle devam ettiriliyor. Buralarda denetim yapmak sadece bakanlığın yetkisinde. İçeriye giren çıkanın ne olduğunu, içeride nasıl üretim yapıldığını, yerel yönetimlerin izlemesi mümkün değil.

Dolayısıyla toplumun izlemesi mümkün değil. 2017 yılında Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının 157 iş yerinde yapmış olduğu denetimlerde işçi sağlığı iş güvenliği önlemlerini alan sadece 2 iş yeri olduğu ortaya çıkmıştı. Böyle bir vahşet hali var yani patronları olabildiğince koruyan, işçilerin ve doğanın haklarının tamamen gasbedildiği bir yaşam alanını patronlara sağlayan bir düzenleme bu. Toprak parçaları, kamunun, toplumun arazileri devlet tarafından yapılacak faaliyetlere uygun altyapıyla hazırlanıyor, daha sonra orada üretim yapılacak patronlara tahsis ediliyor, onlar da fabrikalarını kuruyorlar. Bunun esasında yönetmeliğe ve yasaya göre çok önemli kuralları var ama buna uyulmaması da yine bu yasayı çıkaran yürütme organı tarafından sağlanıyor. Öyle ki Dilovası OSB’nin atıkları nedeniyle ortaya koyduğumuz sorunlar biliniyor olmasına rağmen 2008 yılında kentin göbeğinde, devlet hastanesinin hemen alt kısmında, birkaç yüz dönümlü arazide Kömürcüler Organize Sanayi Bölgesi kuruldu ve oranın yaratmış olduğu sorunlar kentteki insanları isyan ettirdi.

Organize sanayi bölgeleri için ‘patronların özerklik bölgesi’ demiştiniz, bugün bu tanımı tüm iş yerleri, atölyeler ve fabrikalar için de söyleyebilir miyiz? 

Tabii, gördüğümüz üzere bakan cenazelere katılmak dışında hiçbir iş yapmıyor. Depo diye bilinen yerde yanıcı patlayıcı maddelerle üretim yapılıyor. Koşulları sağlanmamış, kayıt dışı çalıştırma var ve bununla ilgili şu ana kadar hiçbir yetkili istifa etmedi. İstifa mekanizması da çalışmıyor, buna bakan dahil. O nedenle gerçekten bu ister kayıtlı ister kayıtsız bu tür üretim alanları için de geçerli diyebiliriz.

Sayıştay raporlarına göre Kocaeli’de 1250 gayriıhhi müesseseden 428’inin, 574 sıhhi müesseseden 186’sının iş yeri açma ve çalışma ruhsatının olmadığı ortaya çıktı. Halk sağlığı bakımından bu durumu nasıl değerlendiriyorsunuz? 

Bir vahşet. Doğrudan doğruya iş cinayetlerine davetiye çıkartan ve bunu doğrudan doğruya Çalışma Bakanlığı ve iktidar eliyle gerçekleştirilen bir sistemi görüyorum. İnsan yaşamının hiçbir kıymetinin kalmadığı, insanların aç kalmamak adına, çocuklarını okutabilmek adına çalışmak zorunda oldukları bir ortam var. Ve maalesef insanların yoksulluğu ‘muhtaçlığı’ hem iktidar tarafından hem de onların iş birlikçisi, patronlar tarafından suistimal edildi.

Başta Dilovası olmak üzere halk sağlığı açısından acilen atılması gereken adımlar neler olmalı?

2013’de Kömürcüler Organize Sanayi Bölgesi faaliyete başladıktan bir süre sonra kentte çok büyük bir miting düzenlendi. ‘Dilovası nefes almak istiyor’, ‘Dilovası ayakta’ afişleri billboardlara kadar yansıdı. Hatırladığım kadarıyla o tarihlerde 37 yerel dernek vardı. Çoğu göçmen olarak geldikleri kentlerin adına kurulmuş. Bir kısmı ekoloji, bir kısmı oradaki yaşam alanlarıyla ilgili derneklerdi. AKP dışında o dönemde bütün partilerin katılımıyla gerçekleştirilen bir mitingti. Sanıyorum önce yine böyle bir örgütlenmeye ve bunun sürekliliğine gereksinim var. Kendi varlığına, yaşamına sahip çıkan toplumsal örgütlülüğün aynı zamanda fabrikalarda sendikal örgütlülüğün buluştuğu siyasal ve toplumsal bir örgütlüğe gereksinim var. Günümüzde antikapitalist mücadele sanıyorum bu boyutuyla yürütülebilir. Halk sağlığı için de öncelikle bu gerekiyor.