Tiyatrocu, senarist, yönetmen: Ali Özgentürk | 'Ülke meselelerine karşı tavrı olan biriydi'

15 Mayıs tarihinde yaşamını yitiren Ali Özgentürk Adanalı yaratıcı bir sanatçıydı. Türkiye sinemasına hem görsel hem düşünsel olarak derinlik kazandırmış bir yönetmendi. Toplumsal meseleleri şiirsel bir dille anlatıyordu. Politik meseleler, bireysel acılar ve toplumsal değişimler, filmlerinin temelini oluşturuyordu.

Yönetmen Ali Özgentürk’ü kardeşi gazeteci, belgeselci Nebil Özgentürk ile konuştuk.

Ali Özgentürk, öğrencilik yıllarında amatörce başlattığı tiyatro çalışmalarını Adana Şehir Tiyatrosunda sürdürdü. İstanbul’da üniversite okurken öğrenci hareketlerinin içinde yer aldı. Oyunlar yazdı ve yönetti. Devrim İçin Hareket Tiyatrosunu kurdu. Grev çadırlarında, fabrika önlerinde, gençlik etkinlikleri ve eylemlerinde sokak tiyatrosu yaptı. DİSK için belgesel çalışmalar yaptı. DİSK’e bağlı Maden-İş Sendikasının gazetesini çıkardı.

Endişe ve Sürü adlı filmlerin senaryo çalışmalarına katıldı. Endişe filminde Yılmaz Güney’e Sürü’de Zeki Ökten’e yardımcı yönetmen ve senaryo asistanlığı da yaptı. Türkan Şoray’ın oynadığı Hazal filmini yönetti. İlk sinema filmiyle dikkat çekti. İkinci filmi At’1a yurt içinden ve yurt dışından övgüler aldı. Uluslararası ve ulusal film festivalinden ödüller aldı. “Hazal”, “At” ve “Su da Yanar” gibi filmleriyle sinema tarihine iz bıraktı. Senaryosunu yazdığı “Selvi Boylum Al Yazmalım” filminde “Sevgi emektir” sözleri herkesin aklında kaldı.

Ali Özgentürk’le kardeşsiniz. Ağabeyinizle ilgili çocukluğunuzdan aklınızda kalan görüntüleri biraz anlatır mısınız?

Evimizin ilk sanat insanıydı Ali Özgentürk. Aramızda on beş yaş fark var tabii. O, İstanbul’a sanat maceralarına atıldığında ben altı, yedi yaşındaydım. Hayal meyal hatırlıyorum böyle, Adana’da kaldığı son ana kadar Adana Belediyesi Şehir Tiyatrosunda tiyatro yapardı. Çok hoşuma giderdi o çocuk halimle gidip izlerdim. Babama çok düşkündü. Babam berberlik yapardı ama bayağı eğitim gönüllüsü bir insandı. Ağabeyim babamın bu tavrına çok saygı duyardı.

Tiyatroyla başladı. Adana’da attı tohumları. Adana sanat bereketi olan bir kent zaten.

Etrafında şiir, tiyatro, sinema ve memleket konuşuluyordu.

Hiç unutmadığım bir olay ki ağabeyimle o anlamda gurur duyarım. 12 Mart yıllarında Can Yücel, Adana Cezaevine sürgüne geldi. Ağabeyim babamı aradı. “Çok değerli bir ağabeyim, çok değerli bir ustamdır, sanatçıdır, şairdir. Ailesi Adana’ya geldiğinde bizde kalabilir mi” dedi. Can Yücel’in eşi ve evlatları, yetmiş ikiden yetmiş dörde kadar yani Adana’ya sürgüne gelmesinden af çıkana kadar hafta sonları bize gelip kaldılar. Babam da sevgiyle bu misafirleri kabul etti. Belki de belgesel yönetmenliğine merakımın da içinde bunların ipucu vardır. Çünkü etrafımda şiir, tiyatro, sinema konuşuluyordu, memleket konuşuluyordu. Haliyle etkileniyor insan. Yetmiş dört affından sonra Can Yücel geldi evimize, tahliyesini kutladık.

Aynı afla Yılmaz Güney de çıktı. Arkadaş filmini çekti. Ağabeyim, Yılmaz Güney ile geldi. Arkadaş filminin galasını yaptılar Asri Sinemas'ında. Ben de o galaya gittim. Arkadaş’ı izledim. Yılmaz ağabeyle tanıştım. Daha 13 yaşında Yılmaz Güney’le tanışmış olmanın gururunu yaşadım. Çünkü Adanalı çocuklar için Yılmaz Güney bir gururdur. Yaşar Kemal gibi, Orhan Kemal gibi, diğer büyük sanatçılar gibi.

Ali Özgentürk İstanbul’a üniversiteye gidiyor. Sosyoloji okuyor. Aynı dönem gençlik eylemleri yaygınlaşıyor. Bu süreç hakkında bilgi verir misiniz?

Evet, ağabeyim İstanbul’da sosyoloji okudu. ’68 kuşağı bir insandır Ali ağabeyim. Memleket meselelerine ilgi duyan bir insan olarak hatırlıyorum. Zaman zaman eve gelir bizimle, diğer kardeşleriyle ilgilenir, aktif bir insandı. Oradaki üniversite öğrenciliğinde Devrim İçin Hareket Tiyatrosu diye bir tiyatro grubunun yöneticisiydi. Hatta Genco Erkal da vardır o grup içerisinde. Grev çadırlarının önünde ya da bazı gençlik etkinlikleri, eylemleri önünde tiyatro yapan, hatta doğaçlama tiyatro yapan bir gruptu bu. Onunla da anılır zaten Ali ağabeyim. Devrim İçin Hareket Tiyatrosunun kurucusuydu ve herkes gibi her genç gibi ülke meselelerine, 12 Mart’a giden o dönemlerde halka baskı yapan hükümetlere karşı tavrı olan bir üniversite öğrencisiydi. Üniversiteyi bitirdikten sonra da Deniz Gezmişler dahil bütün o gençlik önderleriyle ve sanatçılarıyla dostluklar kuran bir insandı.

Ali Özgentürk, tiyatrodan gelen bir sanatçı. Ancak tiyatro çalışmaları hakkında çok fazla bilgiye ulaşamadık. Yazdığı, yönettiği ve oynadığı oyunlar, sokak tiyatrosu… Bir belgeselci olarak bu konuda bize neler anlatabilirsiniz?

Dediğiniz gibi Ali ağabeyim tiyatrodan gelen bir sanatçıydı. Sinemaya, kameraya olan ilgisi, DİSK için yaptığı belgesel çalışmalarıyla başladı. Mesela 15-16 Haziran eylemlerinden tutun İstanbul Üniversitesindeki etkinlikler, eylemler, konferanslarla ilgili böyle o zamanki sekizlik-on altılık kameralarla çekimler yaptı. O arşivler hayata kaldı. DİSK’in arşivine, hayatın arşivine. Şimdi muhakkak bir yerlerdedir, üniversitelerdedir o. Hatırladığım kadarıyla ağabeyim o günlerde çektiği onlarca belgesel ya da belge filmi üniversiteye teslim etti, üniversitelerde öğrencilerin yararlanması için. Ağabeyimin ilk belgeselciliği, sinemacılığı, onun aldığı hazzı takip ederek, etkilenerek, motive olarak bu yola girdiğimi düşünüyorum.

Ali Özgentürk, Endişe filmiyle Yılmaz Güney’le birlikte çalışmaya başlıyor. Bu ilişki hakkında neler biliyoruz?

Endişe filmine ağabeyim yardımcı yönetmen olarak girdi ama biliyorsunuz büyük talihsizlik oldu; çekimin ilk günü sanıyorum, yalnızca iki plan çekilmişti. Mevcut filmin giriş sahnesidir. Bir kamyona biriken, kamyonda toplanan ırgatların tarım işçilerinin gelişini, gidişini çekti. Kendisinin de göründüğü sahnedir. Sonra o akşam bir talihsiz olay yaşandı. Onu uzun uzun anlatmaya gerek yok herkes biliyor. Sonra Şerif Gören’le Ali ağabeyim tamamladı filmi. O gün Türk sinemasına ve Türkiye hayatına biraz hüzün bırakan bir dönemdir. Eldeki senaryodan, Şerif Gören’in yönettiği Endişe filmi, işte Erkan Yücel oynadı Yılmaz ağabey yerine, böyle tamamlandı, o bir borçtu zaten. O yıl katıldığı festivallerde pek çok ödülü topladı.

 

Su da Yanar filmi en çok tartışılan film olarak biliniyor. Film yapmanın zorluğu ve sorumluluğu arasındaki çelişki simgesel göndermeler… Bugünden bakınca siz nasıl değerlendiriyorsunuz?

Yılmaz Güney’in ikinci yönetmenliğini yapmış ağabeyim artık Sinemacı Ali Özgentürk olarak tanınıyordu. Ardından Hazal, At gibi çok önemli filmler yaptı. Ulusal ve uluslararası sinemada hak ettiği yere ulaşmıştı. Su da Yanar, Nâzım Hikmet filmi çekmek isteyen bir yönetmenin dramını, çekmek isteyip de çekememe halini anlatır. Film, çok ilginç simgesel görüntüler içerir. Tarık Ağabey de çok başarılı, hatta laf aramızda Su da Yanar’da ben de oynadım. Yönetmen rolündeki Tarık Akan’ın yardımcısı rolündeydim. Böyle küçük bir hatıram oldu o filmde, ben de oynamış sayılırım figüran gibi diyebilirsiniz. Su da Yanar’ın önemli sahneleri İzmir’de çekildi. Ben de İzmir’de yaşıyordum o sıralar. Ağabeyime ben önerdim. Bakın bazı sahneleri burada çekebilirsiniz. Öğrenci sahneleri var, yürüyüş sahneleri var, kıyı sahneleri var. Böylece on beş gün kadar filmin seti İzmir’de kuruldu. Ben de Tarık ağabey ile daha çok ağabey-kardeş olduk, onu hatırlıyorum. Ali Özgentürk ve o kuşağın filmleri çok önemli filmler ama Türkiye başka bir sanatsal, sinemasal veya ekransal dönemlere geçti. Ağabeyim ölmeden önce filmlerin restorasyonuyla uğraşıyordu. Bu filmlerin daha çok gösterilmesini arzu ederim ben.

Sadece Ali Özgentürk’ün değil, bütün o toplumsal meseleleri olan yönetmenlerin filmlerinin. Baktığımız zaman üzülüyor insan, çok film gölgede kalıyor yani satır arasında kalıyor. Neyse ki sosyal medya var. İlgililer orada bulup izleyebilir.