24. DokuFest Belgesel ve Kısa Film Festivali: Eylemsizlikle mücadele yolları

24 yıldır Kosova’nın Prizren şehrinde düzenlenen ve politik tavrı ile öne çıkan DokuFest Belgesel ve Kısa Film Festivali, bu yıl temmuz ayında teması “Bitmeyen Hırs, Zihinde Boşluk”u açıklarken hem sinema profesyonelleri hem izleyicileri bir tavır almaya davet etti. Savaş geçirmiş bir ülkede düzenlenen festival, şu anki krizler, katliamlar ve savaşlarla dolu dünyanın şiddet dolu manipülatif dilini tanıdığını söylüyor. Sinemanın temelindeki izleme eyleminin eylemsizliğine karşı çıkıyor: “Bu yılın programı eylemsizliğin uyuşukluğuna karşı çıkma denemesi. Dili manipülasyondan geri almanın. Anlatmanın, dinlemenin ve bir araya gelmenin öneminde ısrar etmenin.”

1-9 Ağustos tarihleri arasında düzenlenen festivalde programdaki filmlere bu açıklamanın eşliğinde baktığımızda bu karşı çıkışın farklı yollarını görmek mümkün. Bir yol geçmişi bilmek, arşivde gezinmek. Gazze’deki soykırımı konu alan filmlerden Theo Panagopoulos imzalı Birleşik Krallık yapımı “The Flowers Stand Silently, Witnessing”, geçen yılki Kamal Aljafari imzalı “A Fidai Film” gibi arşive Filistin lehine bir müdahale. Yönetmenin İskoçya film arşivinden bulduğu 100 yıl öncesine ait 16 mm film, Filistin’deki çiçekleri inceleyen İskoçyalı misyonerlerin görüntülerinden oluşuyor. Panagopoulos müdahalesiyle, çiçekler ve inceleme yapan Batılıların arka planında filme istemeden dahil olan Filistinlileri buluyor, yüzlerini donduruyor ve başrolü burada yaşayan halka geri veriyor. Uluslararası Kısa Belgeseller Yarışması’nda yer alan film, aynı zamanda sadece çiçeklerin değil batılıların da şu anki sessiz tanıklığının izlerini arşivde buluyor. 

“Terörist” tanımının çok genişlediği bir dönemde yine önemli bir arşiv çalışması sunan Roisin Agnew imzalı kısa metraj belgesel “The Ban”, Birleşik Krallık’ın yakın tarihinin bugünden farksızlığını gösteriyor, özellikle de absürdlüğün hüküm sürdüğü günümüz dünyasında. Margaret Thatcher tarafından 1988’de çıkarılan ve “IRA teröristlerinin oksijenini keseceğiz” gibi bir çıkış noktasına sahip bir kanun sonucu, IRA’nın sözcülerinin seslerine yer verilmesine basın yasağı getiriliyor. Basın kanundaki bir açıktan yararlanıp bir çözüm buluyor: Açıklamalara profesyonel aktörler tarafından dublaj yapılması. Bu altı yıllık yasak süresince aktörlerin bazen günde defalarca televizyon stüdyolarında dublaj yaptığı dönemi gösteren kısa belgesel ne absürdlüğün ne basın yasaklarının ne de bilgi alma özgürlüğüne gelen kısıtlamaların günümüze özgü olmadığını gösteriyor. 

DokuFest’in Balkan Yarışması’nda dünya prömiyerini yapan “Mimaroğlu”yla tanınan yönetmen Serdar Kökçeoğlu’nun yeni arşiv belgeseli “Mavi, Devrim ve VHS Kasetler” Türkiye’den bir devrimci portresi sunuyor. Merkeze aldığı Mekin Gönenç’in hayatını sinema merakı, arşivciliği ve devrimci mücadeleye yazıları ve hayatıyla katkısını konu alan bir portre belgeseli. Film, Türkiye solundan bir kişiliği izleyicisine tanıtırken, ülkenin sol mücadele geçmişinden bir kesiti, bir hayattan kalan izlerin eşliğinde peşinden giderek gösteriyor. 

Festival programının eylemsizliğe karşı önerdiği diğer bir yol, içinde yaşadığımız zamanın içinde olmak ve göz ardı etmemek. Bu fikrin en güçlü hissedildiği filmlerden biri Kısa Belgesel Yarışması’ndaki Juliette Le Monnyer imzalı “Ramallah, Palestine, December 2018”.  Ramallah’da İsrailli işgalci askerler ve Filistinlilerin karşı karşıya gelmesini tek bir planda ve kadrajın farklı noktalarına odaklanarak gösteren belgesel, izleyiciyi yıllardır süren işgal ve katliamın kısa bir anına tanıklık ettiriyor. Kameranın durduğu yer, eyleme değil, olayı takip etmeye çalışan bir tanığa ait olsa da bilmenin harekete geçmenin ilk adımı olduğunu hatırlatıyor. 

İçinde yaşadığımız dünyayı anlamamıza vesile olan diğer bir film, festivalin odağına aldığı ve filmografisini izleyicisiyle paylaştığı Kanadalı sinemacı Brett Story’nin uzun metrajlı filmi “The Prison in Twelve Landscapes”. Belgesel, Kaliforniya’da yangınlarla mücadele eden mahkumlardan oluşan itfaiye gücünden çocukları suçlulardan korumak için hapishaneye çevrilmiş oyun parklarına uzanıyor. Story filminde ABD’ye bakıp her yerde hapishane görüyor. Mahkumiyetin sadece hapishanede olmakla sınırlı kalmadığını gösteren bu güçlü belgeselin sunduğu bakışın ABD ile sınırlı olmadığı açık. 

Bütün bu karamsarlık içinde programdaki filmlerde umudun hatırlandığı anlar da var. Bu hissin en iyi temsilcisi ünlü sinemacı Ben Rivers’ın İskoçya ormanlarında yaşayan modern keşiş Jake Williams’a odaklanan belgeseli “Bogancloch”. Rivers, Williams’ın kendi kendine yettiği, dünyaya ve canlılara zarar vermediği, doğanın döngüleriyle uyumlu yaşayıp atıklarla idare ederek kurduğu yaşamı, bu hayata uygun, nefes kesici bir güzellikle gösteriyor. Filmde, Williams’ın insanlarla temas ettiği ender anlardan birinde kamp ateşi etrafında bir şarkı söyleniyor: “Ölüm dedi ki, dünya benim.” Şarkının devamında karamsarlık ve eylemsizliğe karşı programdaki filmlerin de hatırlattığı bir öneri daha var: “Yaşam dedi ki, dünya benim.”