Şerefname'yi yeniden okumak

Şerefname, Bedlis (Bitlis) hükümdarı ve aynı zamanda tarihçi olan Şeref Han tarafından 1597 yılında Farsça olarak yazıldı. Uzun ve geniş bir çalışmanın ürünü olan bu eserin orijinal elyazması halen Oxford Üniveristesi'ndeki Bodleian Kütüphanesi'nde bulunuyor. Bu önemli eser 1669 yılında yine Bitlis beylerinden Ahmed Mirza Bey tarafından ve 1681 yılında "Şem'i" takma isimli bir yazar tarafından iki defa Arap harfleriyle, 1930 yılında ise Diyarbakır'lı bir öğretmen olan Süleyman Savcı tarafından Latin harfleriyle olmak üzere üç kez Türkçe'ye çevrildi. Ancak bu çevirilerin hiçbiri bugüne kadar yayımlanıp halka ulaştırılmadı. Tıpkı Şerefname'nin yazıldığı dönemde olduğu gibi. Şerefhan her ne kadar bu eseriyle Kürtlere kendilerine has tarihi ve gelenekleri olduğu bilincini vermeyi amaçlasa da, genellikle yöredeki feodal hakimiyet ilişkilerini hanedanlık ve aileye dayandırarak anlatır. Hüküm süren Mirler, Hanlar ve Beyler açısından kendilerini haklı çıkartacak bir belgeden öteye gidemediği için de sarayın dışına pek çıkmamıştır. Şerefname, 1860 yılında Rusça'ya, 1868 yılında ise Fransızca'ya, 1948 yılında ise aslen Siverekli olan ve Mısır'da yaşayan Muhammed Ali Avni tarafından Arapça'ya çevrilerek basılmıştır. Ancak 1971 yılında M. Emin Bozarslan tarafından Türkçe'de yayımlanabildi. Bu dönemde büyük bir ilgi gören Şerefname bir hafta içerisinde tükenmişti. M. Emin Bozarslan tarafından çevrilen Şerefname'nin 2. baskısı ise 1998 yılında Deng yayınları tarafından yeniden yayımlandı ve yine büyük bir ilgiyle karşılanan bu baskı kısa sürede tükendi.

Şerefname'nin değeri Şerefname'yi Fransızca olarak yayımlayan Çarlık Rusyası devlet danışmanı olan ve Saint Petersburg Üniversitesi'nde akademisyen olarak görev yapan François Bernard Charmoy, "Şereffuddin'in tarih yöntemi, doğulu tarihçilerin bilinen çoğu kez abartılı, tumturaklı stilinden uzak, büyük bir sadelik taşıyor; aktardığı rivayetlerde dahi çelişkiye ender rastlanıyor" diyor Şeref Han için. 300 yıllık Kürdoloji tarihinde Kürt halkının tarihini inceleyen tüm önemli eserlerin başvuru kaynağı Şerefname'dir. Tanınmış ve önemli bir Kürdolog olan Bazil Nikitin, 2 cilt halinde yayımlanan "Kürtler" adlı sosyolojik ve tarihi incelemesinin başka bölümlerinde yararlanmakla beraber Kürt Aşireti başlığını taşıyan 6. bölümde Şerefname'den 16. yüzyıl Kürdistan'ı hakkındaki bilgiler için en iyi kaynağı sağlayan eser olarak bahseder. Şerefname'ye başvuran tüm eserlerde de benzer ifadeler kullanılır. İran Kürtlerinden olan yazar Zuhdi El Dahhoodi de, Şeref Han'dan soylu, insancıl, kararlarında akılcı diye bahsederek sanat dallarının onun döneminde en parlak dönemini yaşadığının altını çizer. Bunun nedenini ise şöyle açıklar: "Tarih biliminin ibret verici dersler, açık seçik işaretler, önemli haber ve rivayetler kapsamasıdır; hele tarih bilimi, kendisinden beklenen şerefli ve övünülecek amaçları gerçekleştirir ve bu haberleri düzgün, güçlü sözlerle, açık ve anlaşılır bir üslupla aktarırsa..."

'Kürtlerin şanı...' Şeref Han, amacını, "Kürdistan'ın genel hayıtında aktif rol oynayan Kürt ailelerinin güzel anılarının perde altında gizli saklı kalmamasını sağlamaktır" diye özetler Şerefname'nin sunuş bölümünde. Giriş bölümününde ise "Kürtler birbirlerinin sözüne uymazlar; aralarında ittifak ve işbirliği yoktur" sözleriyle Kürtlerin ilk tarih kitabını yazmaktaki gayesini iyice belli eder. Dahoodi ise, Kürtler isimli kitabında Şerefname'ye "Kürtlerin şanı" der. Şerefhan'ın Kürtlerin başına gelen kargaşa ve savaşları yaşamış halkın Osmanlı ve Pers imparatorluğuna karşı mücadelesine, ezilmişliğine, bölünmüşlüğüne, iç çatışmalarına tanık olmuş ve Kürt halkının yabancı güçlere alet olmasının, onun kendi benliğine kavuşmamış olmasından kaynaklandığını kavrayanların başında geldiğini yazar. Şerefname'nin bütününe şöyle bir göz atmak bile Dahhoodi'nin ifade ettiği bölünmüşlüğü görmemize yeter.

Şerefname ve Kürtler Şerefhan'ın; Kürtleri, beyleri, hükümdarları ve kendi ailesini anlatırken gerçekten abartılı bir üslubu yoktur. Hatta komplekssiz, rahat ve olay ve olguları nesnel bir biçimde aktarır. Ve kitaba Kürtlerin oluşumuna ilişkin bir efsaneyle başlar. Zalim kral Dahhak'ın efsanesidir bu. Yerlerine keçi beyni verilerek, ölümden kurtulması sağlananlar vahşi ve ulaşılmaz bir dağlık bölgede toplanmışlar, geniş dağlık arazileri doldurmuş ve bu insanlara Kürt adı verilmiştir, efsaneye göre. Nikitin de bu efsaneyi destekler. Nikitin, başka bir rivayette gençlerin beyinlerini alma görevini yapan iki kişiden bahseder. Bunların adları Armail ve Kurmail'dir. "Kurmail adının Kurmanc deyiminin üzerinde bizi düşündürmesi basit bir rastlantı mıdır?" diye sorar Nikitin. Bunu Kürtlerin, Dionysos'a kurban edilen çocuklar yerine oğlakların konulduğunu söyleyen Pausanias'ın söyledikleri arasında ilişki kurarak destekler. Şerefhan, Kürtlerin karakterini, değerlerini, zaaflarını yabancı bir sosyolog gibi tasvir eder. Bu tasvirde Kürt kişiliğinin ruhundan bugün de çok bir şey kaybetmediğini görürüz. Şeref Han, Kürt topluluklarının aşırı cesaret sahibi, alabildiğine mert ve cömert olmalarıyla tanındığını, yaradılışlarından kaynaklı son derece onurlu ve aşırı derecede mağrur olduklarını yazar. Şerefhan Kürtlerin ekonomik şartları hakkında da bilgi verir. Kürdistan ve Lorustan bölgelerinin çoğunlukla dağlık olduğu için ürünlerin Kürtlerin artan nüfusuna yetmediğini, öteki ülkelerin halklarına göre büyük sıkıntılar ve güçlükler çektiklerini anlatır. Kürtler onurlarını yüksek tutarak başkalarına riyakarlık etmeyerek günlerini kanaatkarlıkla geçirirler. Neden birleşemezler? Şerefhan'a göre Kürtler birbirlerinin sözüne uymaz ve birlik ve beraberlik içerisinde hareket edemezler. Bu konuda hiçbir komplekse kapılmadan matrak hikayeler de anlatır Şerefname'de. Hz. Muhammed ile görüşmeye giden heyette yer alan Buğduz adlı Kürt'ün çirkinliğinden kalkarak, Hz. Muhammed'in "Yüce Allah bu topluluğu, kendi arasında ittifaka ve birleşmeye muaffak etmesin, yoksa birleştikleri taktirde, onların elleriyle dünya yok olur" dediği de yazılıdır kitapta. Şerefhan da, "İşte o zamandan beri bu topluluk birleşik büyük bir devlet, birleşik büyük bir saltanat kurmaya muvaffak olamamıştır" der. Bu rivayet, bugün de fıkra olarak bilinir ve anlatılır. "Kürtler arasında şimdilik, genel olarak emrine uyulacak ve yargısı uygulanacak bir kimse olmadığı için; Kürtler en ufak ve önemsiz nedenlerle ayaklanarak, önemsiz hatalar ve küçük suçlar yüzünden büyük suçlar işlerler" der Şerefhan. Yine Şerefhan'a göre, Kürtler üreyip kısa zamanda çoğalırlar, ancak aralarında öldürme yaygın olduğu için nesilleri çoğalmaz!