‘Mükellef’in son tanığı: Kaçarsan aç kalırdın, bulup ocağa sokarlardı

Maden ocaklarında mükellefiyet kanunu kapsamında zorla çalıştırılan 92 yaşındaki Adil İncegül, o zorlu günleri anlattı.

22 Ekim 2018 15:36
Son Güncellenme Tarihi: 22 Ekim 2018 16:28
Paylaş

1940 yılında çıkarılan Mükellefiyet Kanunu kapsamında zorla madenlerde çalıştırılanların hikayeleri, 'Zonguldak, insan, mekan ve zaman' isimli kitapta toplandı. Dönemin son tanıklarından olan 92 yaşındaki Adil İncegül, 18 yaşındayken köyünden alınarak ocağa sokulduğu günleri anlattı ve “Gitmiyorum diye hiç kimse aklından geçiremezdi. Mükellef memuru vardı, takip ederdi. Kaçarsan aç kalırdın. Başka işte çalışamazdın. Yakalandığında ocağa sokarlardı. Zorunlu olarak çalıştırılıyorduk ancak yoksulluk da vardı. Kimisi zorla kimisi mecburiyetten çalışırdı” dedi.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında ‘kömürü ekonomiye kazandırmak’ için uygulanan ‘Mükellefiyet’ döneminde zorla madenlere indirilen işçilerin hikâyelerini 'Zonguldak, insan, mekan ve zaman' adlı kitabında anlattı.

MÜKELLEFİYET İLK KEZ 1867’DE BAŞLATILDI

Uzun Mehmet’in 1829 yılında kömürü bulmasının ardından kömür üretiminin başladığı 1848’den günümüze 170 yıllık üretim kültürüyle Anadolu’nun dört bir yanından gelen 10 binlerce yurttaşıyla ve binlerce maden şehidiyle emeğin başkenti sıfatını kazanan Zonguldak'ta halk, 1867 tarihinde Osmanlı Dönemi’nde ve 1940 yılında Cumhuriyet Dönemi'nde iki kez zorunlu mükellefiyete tabi tutuldu.

Kaderi kömür işçisi olmakla yazılan yöre halkı bugüne kadar maden ocaklarında 5 bine yakın şehit verdi. 28 Şubat 1940’ta çıkarılan Milli Koruma Kanunu ile İkinci Dünya Savaşı’nın yol açtığı ‘ekonomik sıkıntıların önüne geçilmesi’ iddiasıyla çıkarılan mükellefiyet kapsamında köylerden toplanan erkekler, muhtarlar vasıtasıyla mükellef memurlarına bildiriliyordu. Köye gelen mükellef memurları gençleri gruplar halinde çalışacakları ocaklara gönderiyordu. Mükellefiyetten kaçanlar ise jandarma tarafından kurulan Tahkimat Komutanlığı Askerleri tarafından yakalandıkları anda asker gözetiminde kömür ocaklarına gönderiliyordu.

‘62 BİN İŞÇİ MÜKELLEF OLARAK OCAKLARDA ÇALIŞTI’

Zonguldak tarihi konusunda çalışmalar yapan emekli maden mühendisi Ekrem Murat Zaman, mükellefiyet dönemini 'Zonguldak, insan, mekan ve zaman' adlı kitabında belgeleriyle anlattığını söyledi. Mükellefiyet döneminin 1 Eylül 1947 yılında sona erdiğini anlatan Zaman, “Mükellefiyet öncesinde bir rakam verecek olursak 1938 yılında 12 bin 949 işçinin maden ocaklarında çalıştığı görülmektedir. 1940 yılında Ereğli Kömür İşletmeleri kurulduktan sonra mükellefiyetin başlamasıyla işçi sayısı artar. Maksimum fiili işçi sayısı 42 bin olmuştur. Kayıtlı işçi sayısı ise 60 binlere ulaşmıştır. 1944 yılında ise 39 bin 715 işçi mükellef olarak ocaklarda çalışıyordu” dedi.

MÜKELLEFİYETİN SON TANIĞI 92 YAŞINDA

Çaycuma ilçesine bağlı Kadıoğlu köyünde yaşayan 8 çocuk babası Adil İncegül, köyüne gelen mükellef memuru tarafından 1944 yılında, 18 yaşındayken o zamanki Ereğli Kömür İşletmeleri olan Türkiye Taşkömürü Kurumu'na bağlı Asma Kömür İşletmesi'nde iş başı yaptırıldığını söyledi. Köyden gruplar halinde trenle ocağa gittiklerini, treni kaçırdıklarında saatlerce yürüyerek ocağa gitmek zorunda kaldıklarını anlatan İncegül, o günleri şöyle anlattı:

“Mükellefiyet döneminde 17 yaşını bitirdiğimde ocağa yazıldım. Okulun önünde toplanırdık. Çaycuma İstasyonu'nda beklerdik. Gelen trene artık pislik içinde binebilirsen binersin. Kaçırırsan yürüyerek ocağa giderdin. Gitmiyorum diye hiç kimse aklından geçiremezdi. Mükellef memuru vardı, takip ederdi. Kaçarsan aç kalırdın. Başka işte çalışamazdın. Yakalandığında ocağa sokarlardı. Zorunlu olarak çalıştırılıyorduk ancak yoksulluk da vardı. Kimisi zorla kimisi mecburiyetten çalışırdı. Günlük 85 kuruş yevmiye alırdık. Dürüst ve iyi çalışırsan o zaman mükellefiyet iyiydi. Eğer dürüst çalışırsan 90 kuruşa çıkardı. 2 yıl sonra 1 lira yevmiyesi olurdu. Bazen mükellef kalksın ben çalışmam derdi işçiler. İkinci ayda mecbur yine ocağa giderdi. Para yok ki ne yapacak. Alman harbi nedeniyle mükellef olmuştu. Alman harbi sonrasında çalışmaya devam ettik.”

Adil İncegül, mükellefiyet döneminden sonra çalışmaya devam ettiği ocakta 1952 yılında kardeşi Yakup İncegül'ün göçükte kalarak hayatını kaybettiğini söyledi. Bir süre daha ocakta çalıştıktan sonra madenciliği bırakarak inşaat işçiliği yapmaya başladığını anlatan İncegül, “Ocaklarda toplam 14 yıl çalıştıktan sonra bıraktım. Sonra inşaat işçiliği yaptım. Bırakmasam belki de bu yaşa gelemezdim. Ya göçükte kalırdık ya da hastalıktan ölürdük. Madenci bütün arkadaşlarım öldü, bir ben kaldım” dedi.

MÜKELLEFİYET DÖNEMİNE AĞIT: AMAN DA BEYİM NASIL EMİR; KAPANDI KAPILAR, SÜRÜLDÜ DEMİR

1940-1974 yılları arasında uygulanan ve on binlerce ‘kölelik’ koşulları altında madenlere indirildiği Mükellefiyet dönemi; Nida Ateş tarafından derlenen ‘Mükellef İlan Oldu’ türküsünde de anlatılır. Türküde anlatılan hikayenin tek farkı ise bahsi geçen madenin Kütahya Tunçbilek’te yer almasıdır. İşte mükellefiyet dönemini yaşanmış bir örnek üzerinden anlatan o ağıtın sözleri:

"Mükellef ilan oldu gelin dediler
Cehennem deliğine girin dediler
Yeni de kartımı aman elime de verdiler

Aman da beyim vay efendim bu nasıl emir
Kapandı kapılar sürüldü demir
Aman da beyim vay efendim künyem yazıldı
İlet mezarlığına kabrim kazıldı

Mükellefin önüne astılar bayrak
Ankara'ya gitti gelmedi evrak
Elli binliği verem sürgünden bırak

Aman da beyim vay efendim bu nasıl emir
Kapandı kapılar sürüldü demir
Aman da beyim vay efendim künyem yazıldı
İlet mezarlığına kabrim kazıldı

Mükellefin önünde yerli de kantarlar
Snafora dadanmış gavur muhtarlar
Mükelleften kaçanı sürgün yaparlar

Aman da beyim vay efendim bu nasıl emir
Kapandı kapılar sürüldü demir
Aman da beyim vay efendim künyem yazıldı
İlet mezarlığına kabrim kazıldı"
(DHA)

ÖNCEKİ HABER

'Yapamazsın' kelimesine inat 'yaptım' diyen kadınların hikayesi

SONRAKİ HABER

Hindistan'daki selde ölü sayısı 136'ya çıktı

Sefer Selvi Karikatürleri
Evrensel Gazetesi Birinci Sayfa