Boğaz vapurlarının tarihinden...

Panonun önüne ve arkasına iliştirilmiş 30 belgede Şirket-i Hayriye’nin tarihini görme imkanına kavuşuyoruz. 17 Ocak 1851’de Reşid Paşa’nın desteği ve dönemin padişahı Abdülmecid’in onaylamasıyla kurulan Şirket-i Hayriye, Osmanlı topraklarında kurulan ilk anonim ortaklık.


Boğaziçi’nde Asırlık Seyahat: Belgelerle Şirket-i Hayriye sergisi Karaköy Vapur İskelesi salonunda sergileniyor. 20 Temmuz tarihine kadar devam edecek sergide “Şirket-i Hayriye” adıyla bilinen eski şehir hatları vapurlarına dair çeşitli belgeler bulunuyor.
Görevlilere gazeteci olduğumuzu söyleyip, sergiyi görmek için izin kopardıktan sonra yolcu bekleme salonuna giriyoruz. Önümüze salonunun ortasında dikine konulmuş büyük bir pano çıkıyor. Panonun önüne ve arkasına iliştirilmiş 30 belgede Şirket-i Hayriye’nin tarihini görme imkanına kavuşuyoruz. 17 Ocak 1851’de Reşid Paşa’nın desteği ve dönemin padişahı Abdülmecid’in onaylamasıyla kurulan Şirket-i Hayriye, Osmanlı topraklarında kurulan ilk anonim ortaklık. İlk zamanlarda Tersane-i Amire vapurlarıyla aralarında rekabet olmaması için yalnız Eminönü ile Boğaz köyleri arasında sefer yapma hakkı verilen şirket, ilk seferini Üsküdar’a yapar. Şirket 1944’te bütün varlıklarıyla devletleştirilirken; 15 Ocak 1945’te çıkarılan 4517 sayılı yasayla Şirket-i Hayriye fiilen ortadan kalkar.
Yolcu bekleme salonunda biriken insanlar sabırsızca Haydarpaşa ve Kadıköy istikametine gidecek vapurları beklerken, İstanbul deniz taşımacılığı kültürüne ilişkin bu tarihi belgelerle pek ilgilenmediklerini farkettik. Göz ucuyla belgelere göz atan birkaç kişi dışında, otomatik kapının açılmasıyla yolcuların çarçabuk vapura bindiklerini gördük. Otomatik kapının üzerinde plazma televizyonda bir yanda Cem Yılmaz’ın kahkahaları bir yanda şirket reklamları, insanı “Nereden nereye” sorusuyla başbaşa bırakıyor. Lacivert bir zemin üzerinde belgelerin yer aldığı fotoğrafın üst kısmında Beşiktaş Çırağan Sarayı’nın hemen arkasında yer alan gür bir orman göze çarparken, fotoğrafın sol üst köşesinde Yıldız Parkı tenha ve insan eli değmemiş bir şekilde uzanıyor. Fotoğrafın ortasında boğazın beyaz rengi üzerinde dumanı tüten yandan çarklı vapur süzülüyor. Fotoğrafın alt kısmında ise dönemin padişah fermanları, şirketin mali yapısı, tarifeler, biletler gibi tarihe düşülen belgelerin izleri ilk kez gün yüzüne çıkıyor. Panonun hemen önünde yer alan ikisi yandan çarklı, beş vapurun maketi, camlı bir korunak içinde yolcuların dikkatini belgelerden daha fazla çekiyor. Farklı dönemlere ait Galata ve Hale vapurları yandan çarklı, Rağbet, Kalender ve Sütlüce vapur maketleri ise motorlu halleriyle sergileniyor.
Sergi, Başbakanlık Devlet Arşivleri ve İstanbul Deniz Otobüsleri (İDO) ortaklığıyla Karaköy Vapur İskelesi yolcu bekleme salonunda 20 Temmuz tarihine kadar görülebilecek.
İşte belgelerden birkaçı
  • Osmanlı Devleti ile Şirket-i Hayriye arasında, imtiyaz süresinin uzatılmasından sonra imzalanan yeni mukavele.
  • Bahriye Nazırı tarafından vapurlarda istihdam edilecek kaptan ve çarkçıların ne şekilde seçildiklerine dair Şura-yı Devlet’e gönderilen yazı.
  • Şirket- Hayriye memur ve müstahdem maaşlarından kesinti ile emekli sandığı kurulması belgesi.
  • Şirket-i Hayriye İdaresi tarafından fakir halkın boğazın iki yakası arasında taşınması için 3 adet vapur tahsis edilmesine dair yazı.
  • Şirket-i Hayriye vapurlarının başlangıçtan 1854 yılına Ağustos ayına sonuna kadar gelir giderini gösterir defter.
    Eğer vapurla Anadolu Yakası’na gitmek için Karaköy İskelesi’ne yolunuz düşerse, İstanbul’un deniz ulaşım tarihine ilişkin belgeleri görmeden geçmeyin. (İstanbul/EVRENSEL)
    İnan Kızılkaya / Uğur Karakullukcu
    www.evrensel.net