Devletin tiyatrosu olmaz ulusun tiyatrosu olur

Y?llar?n tiyatrocusu Ahmet Levendo?lu, Devlet Tiyatrolar??na d?nd??? Inishmaan??n Sakat? ile sezonun en ?ok konu?ulan tiyatro oyunlar?ndan birine imza atm?? oldu.


Y?llar?n tiyatrocusu Ahmet Levendo?lu, Devlet Tiyatrolar??na d?nd??? Inishmaan??n Sakat? ile sezonun en ?ok konu?ulan tiyatro oyunlar?ndan birine imza atm?? oldu. Levendo?lu ile ?d?ller alan oyunu, Devlet Tiyatrolar??n?n durumu ve T?rkiye?de tiyatro yapmak ?zerine konu?tuk.

Uzun y?llar aradan sonra Devlet Tiyatrolar??nda bir oyun sahnelediniz. Nas?l geli?ti bu ili?ki, biraz anlat?r m?s?n?z?
?stanbul Devlet Tiyatrosu?ndan bir oyun sahneleme ?a?r?s? ald???mda ko?ullar?m? ?ne s?rd?m ve yapaca??m oyunu benim se?mem ve ?evirmem konusunda anla?t?k. Uygun g?rd???m bir sahnede g?steriminin yap?lmas? kayd?yla ?nerilen g?revi kabul ettim. Ama tabii b?t?n bu ko?ullar?n kabul edilmesi, s?k?nt? ya?amad???m?z anlam?na gelmiyor. ?ok a??k olarak, ?ok b?y?k s?k?nt?lar?n ya?and???n? s?ylemem gerekiyor. Benim ve t?m kadronun bunun y?netsel, ?stanbul Devlet Tiyatrosu y?netimine ba?lanabilecek bir nedenle olmad???n? d???nd???m?z? de ba?tan s?ylemeliyim.

Y?netsel de?ilse nedir o zaman sorun?
Bu oyun planland??? tarihten be? kez ertelemeye u?rayarak perdesini a?abildi. Bunca y?ldan sonra geldi?im Devlet Tiyatrosu?nda, ?z?lerek g?rd?m ki a??klar ve eksikler ?ok b?y?k sorunlara d?n??m??. Biz tekni?i oturtmu?ken Genel M?d?rl?k bize oyunun b?t?esinin kar??lanamaya??n? s?yledi, tabii alt? hafta sonra s?ylendi bu bize.

Alt? hafta sonra m??
Evet alt? hafta sonra. ?ki ?? g?n durdu provalar tabii, yeni ??z?m ?retimi i?in. Sonra bu kadar s?re ?al???lm??, prova edilmi? bir oyunun temel sistemini alt? hafta sonra de?i?tirmek diye bir ?ey olamayaca?? i?in bi?im olarak ayn? ?eyi koruyup hidrolik unsurdan vazge?ildi. B?t?n bu ya?ad?klar?m?z?n devlet destekli bir kurum tiyatrosunda ya?anmas? ger?ekten sadece yetersizliklerle a??klanamaz. Bunun alt?nda ba?ka ?eyler yat?yor olmal? diye d???nd?rd? bizi.

B?t?n bu s?k?nt?lara ra?men ba?ar? ile kotar?lm?? bir oyun var. Bu ba?ar? nereden geliyor?
S?k?nt?lara ek olarak ?unu da s?ylemeliyim, haks?zl?k olsun istemem. Elemanlar?n say?sal yetersizli?i ve kimi teknik elemanlar?n da yapt?klar? i?te deneyimsiz, gen? ki?iler olmalar? gibi bir dezavantaj var.
Ancak ?stanbul Devlet Tiyatrosu y?netiminin ba?tan sona bu b?y?k eksikliklerin ve engellerin a??lmas? do?rultusunda ?aba i?inde oldu?unu belirtmem gerekir. Yakalanan ba?ar? durumuna gelince; tiyatroda temel unsur, oyuncunun varl??? ve performans?d?r. B?t?n ekip b?t?n s?k?nt?lara kar??n ?aba ve azimlerini diri tuttu, oyuna ve gruba inand?, san?r?m ba?ar?n?n temel dayana??n? bu inan? ve ?zveri olu?turuyor.

Oyununuza seyircinin ilgisinin yan?nda g?rsel ya da yaz?nsal medyada da pozitif ele?tiriler vard?...
Evet, ele?tiri say?labilecek san?yorum yirmi be?e yak?n yaz? var. Bu artacakt?r, gelecek sezonda da olacakt?r. Uzun zamand?r en az?ndan benim tan?k olmad???m bir ?ey ya?and?. Oyun, ilk g?sterimden ba?layarak may?s ortas?ndaki son g?steriye kadar hemen hemen hep kapal? gi?e oynad?. Ba?tan sona , y?zde doksan be? dolay?nda dolulukla oynayan bir oyun oldu. Ama bundan da ?te sevindiren ?ey, izleyicinin bir b?l?m?n?n oyunlardan sonra kap?da bekleyerek sanat?? kadroyla iki laf etme istedi?i i?inde olmas?yd?. Eskilerde, ?zellikle Ankara?da Devlet Tiyatrosu?nun ilk d?nemlerinde g?r?len manzaralard? bunlar. Ben ?stanbul?da uzunca s?re buna tan?k olmam??t?m.

Inishmaan??n Sakat? k?sa zamanda farkl? dalda 8 ?d?l ald?. Bu ?d?ller ne anlama geliyor sizin i?in?
?d?l ?zendirici bir ?eydir. Kesin olarak bir ?eyin en iyisi oldu?unu belirlemez, ??nk? o t?r ?l??t yoktur. Ama bir oyun dikkat ?ekici ?l??de fazla say?da ?d?l alm??sa, demek ki orada bir ?ey vard?r denilebilir, genel mant?k i?inde d???n?rsek.

Inishmaan??n Sakat??ndan ??karak daha genel konulara ge?ersek,uzun y?llar ?zel tiyatro yapt?n?z. T?rkiyede ?zel tiyatro yapman?n ko?ullar? kalk?yor mu ortadan, yorumunuz nedir?
T?rkiye?de ?zel tiyatro yapmak bir?ok bak?mdan iyiden iyiye zorla??yor art?k. ?lk akla gelen parasal yetersizlik, salon yetersizli?i, parasal yetersizlik do?rultusunda kadrola?ma olanaks?zl???... Bunlar? sayd?ktan sonra gerisini sen de getirebilirsin. ?? ?nemli ?genin sa?lanmas? neredeyse mucizelere ba?l? bir durum ise onu izleyen ?teki zorluklar da tabii kendili?inden geliyor.

Konu?tu?um b?t?n tiyatro sahipleri ,y?netmen ve yazarlar seyirci s?k?nt?s?ndan yak?n?yorlar, sizce T?rkiye?de seyircinin tiyatroya ilgisi azal?yor mu?
??yle bir yanl?? egemen bak?? a??s? var ve ?ok yayg?n olarak yaz?l?p ?iziliyor. T?rkiye geneli i?in de s?yleniyor bu ama ?zellikle ?stanbul i?in, bir d?nemin tiyatrosunun ya?ad??? bir alt?n ?a? vard?; i?te o kalmad?, t?m?yle yok oldu, bitti gitti deniyor. Pek ?ok a??dan do?rudur; evet, tiyatroya ilgi azal?yor ama bu, tiyatro seyircisinin bitti?i anlam?na gelmiyor benim i?in... Bundan otuz be? y?l ?ncesinde tiyatro salonlar? bak?m?ndan, bug?n neredeyse t?m? yerle bir edilmi?, pasaja d?n??t?r?lm??, al??veri? merkezi yap?lm?? t?rl? t?rl? yer vard?. Ama izleyici de terk etti gitti, ?ld? saptamas?na ben kat?lm?yorum. Var, ?stanbul?da izleyici var. Ve say?lar? ?ok az da olsa bir art?? g?stermekte. Bunun, bundan on yedi y?l ?nce, biz Tiyatro St?dyosu?nu ilk kurdu?umuz y?llarda, o d?nemlerde kemikle?mi? bir seyirci; olabildi?ince her ?eye gitmek iste?inde, derdinde olan bir iki y?z elli-?? y?z bin kadar seyirci oldu?u s?yleniyordu o d?nemde. Ve istatistiklere bakarsak bunun bir par?a da olsa artm?? oldu?unu g?r?yoruz. Seyircisiz bir kent de?il ?stanbul. Ama ?ok b?y?k dengesizlikler var. Devletin, kendi eliyle yapmas? gereken ?ey, belki ?zel tiyatrolara ?l??t? olmayan ya da ?e?itli nedenlerle keyfile?en y?lda bir para vermek yerine, ortadaki e?itsizlikleri kald?racak bir program, bir anlay?? s?rd?rmektir. Bu belki daha do?ru olur. Devlet kesimi diyor ki, ?bunu geni? kesimlere sa?layabilmemiz i?in bilet fiyatlar?m?z? ?ok d???k tutmam?z gerekiyor?. Ama resmin b?t?n?ne bakarsak, ?zel tiyatronun bilet fiyatlar? kendi gereksinimlerini kar??lamak zorunlulu?u nedeniyle, devletinkinin d?rt ya da be? kat? ise kendili?inden b?y?k bir u?urum olu?turulmu? oluyor. Devletin bu yoldaki katk?s? bu iki farkl? kutbu yak?nla?t?rmak do?rultusunda olsa daha isabetli olur.

T?rkiye?de Devlet Tiyatrolar? kurumsal olarak ?ok tart???ld?. Siz bir oyuncu ve y?netmen olarak bu tart??malar? nas?l de?erlendiriyorsunuz?
Devletin g?revi sanat ?retiminin ?n?n? a?makt?r. Ben bunu ?ok uzun bir zamand?r, daha Devlet Tiyatrosu?ndan ayr?lmadan, yani yirmi be? y?l ?ncesinden beri s?yl?yorum.
Devlet taraf olmamal?d?r. Burada bir ayr?cal?k yap?lmamal?d?r, benim tiyatrom diye bir evlad?n elinden tutulmamal?d?r. Dolay?s?yla en ba?tan i?in kimli?i yanl?? konmu?tur. Devletin tiyatrosu olmaz, ulusun tiyatrosu olur. Kendine en yak?n olan ulusun tiyatrosuna, en iyi ?rnekleri vermekle y?k?ml? olan tiyatroya, belki biraz daha destek verir. Ama devlet ad?n? verdi?i zaman ayr?mc?l?k yapm?? olur. Bu benim tiyatrom derse, ?tekiler de ba?kalar?n?n ?ocuklar?; ne yaparlarsa yaps?nlar anlam?na gelir bu.
Devletin tiyatrosunun olmas?ndaki sak?nca, demin s?yledi?imiz b?t?nle?tirmek yerine ayr?mc?l??a g?t?rmesi; ikincisi de T?rkiye?nin siyaset yap?s?nda devletin ad?n? ta??d??? i?in o kurum zaman zaman -ki ge?mi?te bunu ?ok ya?ad?- devletin tiyatrosu kimli?inden iktidardaki h?k?metin tiyatrosu kimli?ine b?r?n?r ister istemez. Kendi i?inde ne kadar dirense de... Altm?? y?la yakla?an ya?am? boyunca Devlet Tiyatrosu pek ?ok kez (h?k?metleri b?rak?n) bir tek ba?taki bakan?n keyfi tutumuyla do?rudan do?ruya h?k?metin tiyatrosu konumuna getirilmeye ?al???ld?.

Sanat y?netmenli?ini yapt???n?z Tiyatro St?dyosu, 17 y?ld?r varl???n? s?rd?r?yor, neler yap?yorsunuz?
Bu y?l etkinli?imiz olmad?. ?lk kezdir bu, on yedi y?lda ilk kez. Bunun da bir nedeni, benim Devlet Tiyatrosu?nda bir proje yapmamd?r. Ama as?l etken ?udur; ?imdi san?r?m tiyatrolara devlet deste?inin yirmi be?inci y?l? oldu: ?zel tiyatrolara devlet deste?inde gecikmeler hep oluyordu ama gecikmeleri 31 Aral?k??n ?tesine ta??ma cesaretini kimse g?steremedi bug?ne kadar. Bu kusuru bu bakan ve bu bakanl?k bile bile i?ledi.

Tiyatro St?dyosu?na pay ayr?lm?? m?yd??
Ona geliyorum. Biz bu y?l oyun ger?ekle?tiremedik, ??nk? bakanl?k, mart ay? ortas?na kadar hi?bir tiyatroya ?denek vermedi. A??kcas? bu y?l bakanl?k, sorumlulu?unu yerine getirmemi?tir ve ?zel tiyatrolar?n zaten ?ok g?? ko?ullarda s?rd?rd??? ya?am?na bu y?l bir de b?yle bir darbe vurulmu?tur.

Bu bir su? de?il mi normalde?
?yle denebilir. Bakanl?k ?zel tiyatrolara olan sorumlulu?unu yerine getirmemi?tir. Bundan bir ?ekince de duymam??t?r. Gariptir ki bu, orada burada yaz?l?p ?izilmedi, konu bile edilmedi. Y?r?y??ler, kar?? ??k??lar falan da yap?lmad?. ??te bu bir T?rkiye foto?raf?d?r.

Bug?n T?rkiye?de tiyatro sanat?n?n geldi?i noktay? nas?l de?erlendiriyorsunuz? Yazarl?k, oyunculuk, reji, gen? yetenekler, g?sterim teknikleri vs. ba?lam?nda...
G?sterim teknikleri a??s?ndan, teknik yetersizlikler nedeniyle ?ok geriden geliyor. ?leri teknoloji dedi?imiz ?eyi T?rkiye hen?z sahnelerine ta??yamad??? i?in b?yle bir teknolojinin sahneye yans?mas?ndan s?z edemiyoruz. Genel anlamda bir izleyici birikimi var. T?rkiye?de tiyatroda oyuncu birikimi diye bir ?ey vard?r. Ve bunlar?n hepsi okullardan yeti?me de?ildir, okuldan yeti?me olmayan ve do?ru noktalara gelmi?, ba?ar?l? i?ler yapm?? oyuncular da vard?r. Oyunculara oranla daha az ?l??de oldu?unu s?ylemek gerekirse de y?netmen olarak do?ru i?ler, ba?ar?l? i?ler yapanlar da vard?r. Say?sal yeterlilikten s?z edilebilir mi, o ayr? konu.
Ya?ama tutunan yoksullar? anlatan bir oyun
Inishmaan??n Sakat? ?zel olarak se?ilmi? bir oyun muydu? Neyi hedeflediniz bu oyunla ya da anlatmak istedi?iniz neydi teatral ve d???nsel olarak?
?ncelikle yazar Martin McDonagh, d?nya tiyatrosuna bir y?ld?r?m gibi d??t? bundan on-onbir y?l ?nce. Ger?ekten birdenbire d?nyay? sallayan bir tiyatro yazar? ortaya ??kt?. Bunun ya?am ?yk?sel yan? da ?ok ilgin?. ?rlandal? ana babadan olma ama Londra?da do?mu? bir yazar, dolay?s?yla her iki ulusal kimli?i de ta??yor. ?rlanda halk? ?yle bir halk ki, bin y?ll?k ?ngiliz boyunduru?u alt?nda h?l? k?lt?rel kimli?ini b?y?k ?l??de koruyabilmi?. Ama k?lt?rel kimli?ini koruyabilmi? iken en az onun kadar belki daha da ?nemli olan dilini koruyamam??, sonunda bu bak?mdan teslim olmu? bir toplum.
Oyunun en ?ok ?u ?zelli?i beni etkiledi demeliyim: ?nan?lmaz yoksulluklar ve yoksunluklar i?inde ya?ayan bir ada toplulu?u. Her ?eyden kopuk, oyun bro??r?nde de anlat?ld??? gibi bundan otuz be? y?l ?ncesine kadar elektri?i bile olmayan, uygarl?k dedi?imiz ?eyin nimetlerinden son zamanlara kadar t?m?yle uzakta kalm??, ?retimi olamayan bir ada. Toprak yok ??nk?, ada ta?; toprak ancak bir yerlerden getiriliyor, elle bir yerlere konuluyor, onun i?inde de i?te ola ola patates yeti?iyor. Bir de inek ve koyun yeti?tiriliyor. Patates, inek ve koyunla ya?amak zorunda olan bir ada insan?. Yazar?n bize anlatt??? bu ada insanlar? -Inishmaan ve Inishmore Adas? insanlar?- t?m bu inan?lmaz yoksulluklara ve yoksunluklara kar??n, kendi aralar?ndaki kavgalara, didi?melere kar??n ya?ama tutunmas?n? ?ok iyi bilen insanlar. Hem izlek olarak hem dramatik a??dan beni en ?ok etkilemi? olan ve ?ekmi? oldu?unu s?yleyebilece?im ?ey budur.

Oyunda bir halk?n ya?ama k?lt?r?n? kendi otantik ?zelliklerini koruyarak sahneledi?iniz g?zleniyor, oyunun hem izlence boyutuna hem de bir k?lt?r?n derli toplu aktar?m?na ?zen g?steriyorsunuz ve ortaya masal tad?nda bir seyirlik g?steri ??kar?yorsunuz. Daha ?ok neyi vurgulad?n?z yorumunuzda?
Do?rudur. Otantik olan? koruma kayg?s? tabii ki olmu?tur. ??in ?zenle ?zerinde durulan yan? olmu?tur. Zaten o otantik ?ey yakalanmazsa bu insanlar eksik kal?r, yar?m kal?r. Anlat?lmas? ama?lanan ?ey otantizm getirilmeden anlat?lamaz. O otantizme inand???m?z an bu insanlar? kabul ederiz ve ondan ?te severiz. Bu insanlar? bir kere ben ?ok seviyorum. B?t?n oyuncular da ?ok seviyor. Bu uzun ?al??malar?n sonunda hemen hemen hepsinde, bir f?rsat olsa da hep birlikte bu iki y?z elli ki?inin ya?ad???, ?orak, bozuk, verimsiz, ?retimi olmayan aday? gidip g?rsek, birka? g?n kalsak diye istekler do?du, h?l? da var. Yani o insanlar kendilerini sevdiriyor, ??nk? ger?ek insanlar ve ya?ama tutunan insanlar. Ve birikimlerinin pe?inde, e?lencesinden de vazge?miyor. Ne olabilir o e?lence? ??te sakat biri i?in o e?lence, ineklere bakmak oluyor. Ondan da vazge?miyor, yani ine?e bakma i?ini g?nde birka? kez yap?yor. O onun e?lencesi.
Yazar?n bak???ndaki o yan da ?ok ?nemlidir. Asl?nda oyunu ada ?zerinde ge?irirken o Hollywood?daki sefil otel odas?na bir sahnelik bir de?i?im, bir atlama yapmay? gerekli g?r?yor. Yaln?zca ?ngiliz boyunduru?u de?il Amerikan emperyalizmine ?yk?nme ve istek unsurunu da ka??rmamak gerekti?ini d???nd??? i?in onu getiriyor.
Metin Boran
www.evrensel.net