gurbet ekmektir!

T?rk?lerde ?Ne ben gelin oldum, ne sen g?veyi, k?r olsun gurbeti icat edenler? der ya...


T?rk?lerde ?Ne ben gelin oldum, ne sen g?veyi, k?r olsun gurbeti icat edenler? der ya... Bo?una. Gurbetsiz bir ge?im yok nicedir yoksulumuza. Bir zamanlar?n tek tek gurbet?ili?inin yerini ?oktan k?ycek g??ler ald?. Irgatl?k. Do?ru bi?imde s?ylersek gezici tar?m i??ili?i.
Bizde ?yk?s? de roman? da yaz?ld?. Yabanc? ?lkelerin tar?m i??ilerinin roman? da yaln?z bizde de?il, hemen hemen b?t?n d?nyada sevilmi?ti. Gazap ?z?mleri. Steinbeck?in ?iftliklerine bankalar?n el koydu?u k???k ?ift?ilerin, G?ney?e g?ndelik?i/?rgat olarak gidi?lerinin, g??ebe i??ili?in destan?d?r. Bizde y?llar ?ncesinin romanlar? olmasa bu t?r bir i??ili?in y?llard?r bu topraklarda s?rd??? belki de gelmeyecek akl?m?za.
Edebiyat bize alternatif tarih, alternatif toplum bilim olarak iyi ki yard?m ediyor. ?rne?in Serdari dedik mi akl?m?za, ?aresizli?in dizeleri gelir hemen.
Nesini s?yleyim can?m efendim
Gayri d?zen tutmaz telimiz bizim
Arzuhal eylesem deftere s??maz
Omuzdan kesilmi? kolumuz bizim.
Zenginin dedi?ine ?beli? (evet, do?ru) diyorlar
Fukara s?ylerse ?deli? diyorlar
Zamane ?eyhine ?veli? diyorlar
Gittik?e artacak ?delimiz? bizim.
Serdari bu destan?nda ?ok ?ocuklu bir k?y yoksullu?unun portresini, bir iki y?zy?l ?ncesinden ?iziverir:
O?ullar da ata s?z? tutmuyor
Ac?m diye ?ift s?rmeye gitmiyor
U?aklar ?o?ald? ekmek yetmiyor
Ba??m?za bela d?l?m?z bizim.
?ok ?ocu?un i?e yarad??? yer, belki de gezici tar?m i??ili?idir. Arac?lar, gelen tar?m i??ilerine bir zamanlar ??yle sorarlarm??: ?Ka? ba?s?n?z??
?On ba?.?
?Onu da pamuk toplar m???
Ya?ar Kemal?in ba?eseri Orta Direk?te bu sorunun yan?t? i? s?zlat?r: ?Birisi bebecik daha A?am. Be? g?n oldu d?nyaya geleli. Kara g?zl? bir bebecik. Kara kara g?zl?.? Orta Direk, bir destand?r. ?n planda bir anan?n ?evresindeki ailenin destan? gibi okunabilir. ?te yanda ge?imi toplu olarak ge?ici tar?m i??ili?ine ba?l? bir k?y?n/k?ylerin ?yk?s?d?r. Bu k?yler, t?m n?fusuyla yediden yetmi?e koyulur yola. ?ukurova?ya:
?K?yl?lerin ?ukurova?da ?al??malar? bir-bir bu?uk ay s?rer. ??leri de bitince, gene toptan indikleri gibi k?ylerine d?nerler. Bu eskiden beri b?yledir. Yani Uzunyayla?n?n bu yan insanlar?n?n gelirlerinin ?o?u, ?ukurova?dand?r. Tarlamdaki ekinimden, kap?mdaki koyunlar?mdan, ke?ilerimden, s???rlar?mdan gelecek ?u kadar der gibi, ?ukurova?dan gelecek ?u kadar gelirim derler.?
Elbet Toroslar?dan ?ukur?a inecek k?yl?ler, yanlar?nda yaln?zca gerekli e?yalar?n? al?rlar: Yaln?zca ?ama??r kazan?, yemek tenceresi, yorgan.. Geri kalan varlar? yoklar? k?ydedir. Oradan gelip ge?enlerin namusuna emanet edilmi?tir. Kim olursa olsun bu bo? k?ylere girmeyi, h?rs?zl?k etmeyi d???nmez. ?nl? e?k?yalar bile, adlar?n?n b?yle bir i?le karalanmas?n? istemezler. Bu kural, ?al??maya gidenlerle birlikte gitmek zorunda olan ya?l?lara g?? gelir. Onlar k??ye g?zkulak olma bahanesiyle geride kalmay? isterler. Ama b?yle bir kural yoktur ki...
Da? ta? y?r?mek zorundad?rlar. Onlar, s?rtlar?nda y?kleri y?r?rlerken tepelerinden jetler ge?er. Y?l 1950?lerdir. ?G???n bir ucundan bir ucuna g?m?? ???lt?l? yollar b?rakarak gidiyorlard?. Az sonra g?zden kayboldular. Sonra da sesleri kesildi, Ali g?l?mseyerek ?a?k?n kalm?? ?ocuklara, hayran kalm?? kar?s?na bakt?: ?Bunlara u?mak derler askercilikte. ??ine y?z adam, bin adam, bir ordu biner.?
Ali kar?s?na, ?ocuklar?na ?u?mak? ?st?ne bildiklerini anlat?r. Sonra g?z? u?aklar?n izlerine tak?l?r: ???te avrat, onlar kendilerine b?yle yollar yaparlar. Bir daha gelince yollar?n? ?a??rmas?nlar diye.?
Jetlerin alt?nda yaya insanlar, ger?ek uygarl???n neresinde oldu?umuzun aynas? gibidir.

Kamyonlar dolusu t?rk?
Ben tar?m i??ilerini hep kamyonlarda hat?rl?yorum. Beyaz t?lbentleri r?zgarda u?u?an, y?zleri g?ne? ??almas?n? diye ?d?zg?n?le s?vand???ndan bembeyaz, Trakyal? k?zlar? L?leburgaz?da g?r?rd?m... G?nd?nd?ye, pancara giderlerdi sabah g?ne?le... Aralar?nda ?imdi hara? mezata d??en devlet ?iftliklerinin i??ileri var m?yd?? Sanmam. Devlet ?iftli?i kaliteli i?ti.
Sonra sonra devrilen kamyonlar?n haberleri yer almaya ba?lad? gazetelerde. G?ls?m Cengiz?in yazmas? kamyona tak?l? kalm??, 17?sindeki tar?m i??isi k?z i?in yazd??? ?iiri an?ms?yor musunuz? Bu y?l 8 Mart?a damgas?n? vuran ?rgat ?l?mlerinin simgesini.
Romanlardan ?ok daha farkl? g?n?m?z tar?m i??ili?i, trenler kalk?yor art?k. T?rkiye?nin g?neyi kadar kuzeyi de ekmek kap?s? art?k gezici i??iler i?in. ?stelik geldikleri b?lgeler y?z?nden k???msenen, kimi zaman kasabalara girmeleri yasaklanan tar?m i??ileri... K?rt i??ilerin f?nd?k pe?indeki durumlar?... Gezici tar?m i??isi oldu?u i?in okula gidemeyen ?ocuklar (Bu konu y?llar ?ncesinde ABD?de de s?z konusuydu. Gezici okullar ?nerilmi?ti. Ne oldu sonu? bilmiyorum)... Ben ne ?rgatlar? ta??yan kamyonlar? d???nebiliyorum, ne de Bekir Y?ld?z??n, Kara Tren?inde anlatt??? trenlerde peri?an olan ?rgatlar?. Orta Direk?in Elif?i gelip dikiliyor ?n?me. Yollarda y?k ta??y?p, molalarda ?orba, bulgur a?? pi?iren, ?st ba? yuyan; yavan yemeklerini so?an kavurarak tatland?rmaya ?al??an erken kocam?? Elif.
?Elif ?oktand?r uyanm??, tan yerinin ???mas?n?, kocas?n?n uyanmas?n? korkuyla bekliyor; i?inde bir eziklik, bedeninde bir a?r?, bir s?z? duyuyordu.
Tabanlar? yar?lm??, yar?klar?na toprak dolmu?, yan?yordu. Aya??n? kuca??na ?ekmi?, bir ??ple yar?klardaki topra??, s?k??m?? k???k ta? par?alar?n? ay?kl?yordu. Arada da yak?n?nda uyuyan kocas?n?n y?z?ne e?iliyor, bak?yordu.?
Elif?in kocas? Ali yorgunluktan zay?flam??, boynu uzam??, g?zleri p?rtlemi?tir. ?ocuklar iyice yorgundur, ?halden d??m??lerdir?. Ali?nin anas? Meryemce de... Elif ailesinin art?k dayanamayaca?? ko?ullardan korkar: ?S?leymanl??n?n yoku?u var daha ileride. Dik, sarp. ?yle bir yoku? ki dibinden ba??n? g?remezsin. Tam sabahtan ikindiye dek ?eker. K?yl? yoku?a geldi mi, ?n?nde y???l?r kal?rd?. Hastalar, kocalar yoku?ta bir ba? belas? olurdu. Yoku?u ??kmak, ?ukur?a inmek demektir. Ondan ?tesi eni?, bir g?nl?k yol bile ?ekmez.
Bu kadar yorgunluktan, t?kenmi?likten sonra o yoku? ??k?l?r m?? Sa?lam, delikanl? adam boydak ??kamaz. S?rt?nda bir de y?k anas?... Ali nas?l ??kar??
?ukurova?n?n pamuk tarlalar?n? Ya?ar Kemal?den okumaya ba?lad?m m? bir ho? oluyorum, Ya?ar Misis?i anlat?yor diyelim:
?Hani pamuk toplad?yd?k bir yerde. D?md?z bir yerde. Sizin k?yl? de oradayd? o y?l. Bir pamu?u olurdu oran?n, amanallah! Amanallah! Kar ya??k gibi d?nya. Akl?nda m?, ortas?ndan tren ge?erdi. Ad?na Misis derlerdi. Ulu bir su akard?? Ben hop o ovaday?m. Yan?ba??mda bir arkada??m, ?ocuklu?unda bu ovada babas?yla ?rgatl?k edi?ini anlat?yor, b?t?n arma?an?/?midi yol kenar?ndaki bir ?ardakta ayran i?mekmi?. Bir kez olsun. Sonra orada mola veriyoruz. ?nl? Misis ayran? ve s?kma... Yani d?r?m. G?ne?i, sar? s?ca??, on ya??ndaki ?rgat ?ocu?u d??l?yoruz bir an. Sonra ?ocu?u s?ca?a, yorgunlu?a dayand?ran?, ?ocu?un ya?am?n?n tek l?ks? ayranla kar??la??nca duraks?yoruz. D???nd?klerimiz bize k???c?k yudumlar ald?r?yor k?p?kl? ayrandan. O da bir ikincisini i?ememi?tir belki.
F?nd?k toplamaya, pamuk toplamaya aileleriyle birlikte giden ?ocuklar, oyunla ger?e?i bir arada bir dayanak olarak ta??yan ?ocuklar... ?ukurova, Ya?ar Kemal kadar Y?lmaz G?ney?dir. Onun Orhan Kemal ?d?l??n? kazanm?? roman?n? an?ms?yor musunuz? ?Boynu B?k?k ?ld?ler.? Roman i?in k???c?k bir dip notu:
?17 Haziran 1983?te Bakanlar Kurulu, aralar?nda Y?lmaz G?ney?in ?Boynu B?k?k ?ld?ler? adl? ve Frans?zca olarak ?Champs de Y?re?idir? ba?l???yla yay?nlanan kitab?n?n da yer ald??? baz? yap?tlar?n T?rkiye?ye sokulmas?n?, da??t?lmas?n? yasaklad?. ?
Yasaklar s?redursun ?ocuklar, ihtiyarlar bir ekmek umuduyla yollara d??t?kleri yerde g?ky?z?ne bak?yorlar, arada Hasan gibi ?Ben hi? yorulmad?m ki... Ummuhan yoruldu. ?ukurova?ya bir bu kadar yol daha olsa gene giderim? diyorlard?...
Biraz ileride Orta Anadolu?nun bir k?y?nden ?ukurova?ya inmeye kararl? ?? arkada? vard?r. Orhan Kemal?in Bereketli Topraklar??n?n kahramanlar?... ?Omuzlar?nda beyaz torbalar?, koltuklar?nda birer asker kaputu gibi k?vr?l?p k?nnapla ?eke ?eke ba?l? yorganlar?, bir trenden iner?, bir ba?kas?n? beklerler. Onlar? kimse adam yerine komaz.
Onlar?n hayali bir ?hem?ehrilerinin? fabrikas?na girmektir. Hem?ehrili?e inan?rlar ??nk?. Y?z?n? g?rmedikleri bir fabrikat?r?n hem?ehrili?i bile olsa. Kap?s?nda bekledikleri fabrikan?n kap?s?ndan, hem?ehrilerinin yaya ge?ece?ini sanacak kadar saft?rlar, hem?ehrilerini saltanat?na bakarak vali sanacak kadar deneysiz. Fabrikaya girmeyi ba?arsalar da i? ko?ullar?n?n k?t?l??? onlar? k?r i?lerine zorlar.

Irgat pazar?na d??erler:
?Pek pek iki ?? hafta sonra, ?Urum?dan ?am?dan? ?ekilip gelen amele kafilelerinin ak?n? ba?lar. Binlerce kad?n, erkek, ?oluk ?ocuk, gen?, ihtiyar, parampar?a ?stba?lar?yla ve pis pis kokarak, ?te ge?edeki mezarl??a y???l?rlar. K??? a??k ?ocuklar mezar ta?lar?na binip iner, m?tevekkil kad?nlar, Ta?k?pr??n?n bu ge?esindeki ?rgat pazar?ndan sevin?le gelecek erkeklerini bekle?irler..
Ta?k?pr??n?n bu ge?esinde, as?rlar g?rm?? ?rgat pazar?n?n ?rgat kayna?an u?ultulu kalabal???na c?garalar?n?n ne?eli dumanlar?n? salarak kahve i?en ?a?a?lar memnundur. ??nk? ?rgat boldur, haftal?klar d???k olacak...
De?di?i yeri k?z gibi yakan g?ne?, tam tepededir. Mezarl?ktaki pa?avra y???nlar? beklemekten usan?r. Birden deli bir sa?anak... Ortal?k sel sele gider. Arkas?ndan g?ne?. T?rna??na kadar s?r?ls?klam pa?avra y???nlar?ndan dumanlar t?tmeye ba?lar.
Torbalardaki tand?r, yahut yufka d?r?mleri t?kenip ?ar?? ekme?ine verilecek son kuru?lar da suyunu ?ektikten sonra, a? ?ocuklar?n feryad? g??e y?kselir. Analar, bir kemik bir deri analar, erkek y?zl? analar, avu?lar? nas?rl? analar, d?kecek g?zya?? kalmam??, kupkuru analar, o tarafa dikmi?lerdir korkun? bak??lar?n?... O tarafa; kocalar?n?n her sabah, daha ?afak s?kmeden gidip omuz omuza doldurdu?u ?Irgat Pazar??na!?
?Kadit ihtiyarlarla hasta a? ?ocuklar?n ?ld???? g?nler ge?er, ya?mur ve g?ne?in ac?mas? yoktur. A?alar?n da... Haftal?klar?n d??mesi, iyice d??mesi beklenmektedir. Ve herkes i?in o mutlu g?n gelir: ?Nihayet haftal?klar?n daha ?ok d???r?lmesine imkan kalmad??? g?n gelip ?atar.
Karakazma zaman?d?r.
Tilkiden ?ok kurnaz el?iler, ?rgat ba??lar a? insanlar?n aras?na da??l?rlar:
- Irgad?n pek laz?ml??? yoktu ya... Neyse..
- A?am?z gibi var m?? Herifte vicdan tonnan... Bakt? halimize, ac?nd?... Yesinler, i?sinler sevab?ma, kazmalar?yla da tarlada ??yle bir dolans?nlar, dedi.?
Bundan sonras? k???k kazanlarda pi?en yarma pilavlar?n?n ?ocuklara artt?r?ld???, tarlada do?um yap?ld???, do?uran ?rgad?n yerini ?ocu?unun ald??? g?nler... Bereketli Topraklar ?zerinde?ki s?m?r? g?nleri... Ya?ayanlar?n yazd??? romanlar?n destan ?zelli?i belki de bu ko?ullardaki ya?am?n bir destan olu?undan.
Bug?nlerin ?rgat katarlar? daha de?i?ik ko?ullar? ya??yorlar. Onlar?n destanlar?n? yazacak yazarlara gereksinmemiz var.
Sennur Sezer
www.evrensel.net