YEN? D?NYA

YEN? D?NYA

  • Temmuz ay?nda uluslararas? piyasalar? sarsan tutsat (mortgage) krizinin yaratt??? endi?eler bu hafta i?erisinde FED?i (Amerikan Merkez Bankas?) gecelik faiz oran?nda beklentilerin de ?zerinde 0,5 puanl?k bir indirime s?r?kledi.


    Temmuz ay?nda uluslararas? piyasalar? sarsan tutsat (mortgage) krizinin yaratt??? endi?eler bu hafta i?erisinde FED?i (Amerikan Merkez Bankas?) gecelik faiz oran?nda beklentilerin de ?zerinde 0,5 puanl?k bir indirime s?r?kledi. Fiyat istikrar?n? t?m hedeflerin ?n?nde tutan ve bunun d???nda piyasan?n i?leyi?ine m?dahil olmaktan olabildi?ince ka??nan FED?in kimi finansal akt?rlerin taleplerinin de ?tesinde bir indirime gitmesi kar??la??lan kriz ortam?n?n kolay a??labilir olmad???n?n da en ?nemli g?stergesi.
    Dilimize tutsat olarak ?evrilen ?mortgage,? aslen ?lkemizde ve K?ta Avrupa?s?nda kullan?lan ipotek kelimesinin Anglo-Saxon?lardaki kar??l???. Kald? ki, ?lkemizde ?mortagage yasas?? olarak kamuoyuna sunulan yasada da tercih edilen kelime ipotek. ?pote?e dayal? uzun vadeli konut kredileri ge?mi?ten beri ?lkemizde Emlak Bankas? gibi kimi kurulu?lar taraf?ndan uygulanmaktayd?. Bu a??dan yeni yasa ayr?nt?l? bir kredi d?zenlemesinden ?te bir yenilik ta??m?yor.
    ABD?deki tutsat piyasas? 10 trilyon dolar gibi bir hacme sahip pek ?ok katmandan olu?an dev bir piyasa. Elbette piyasas?n?n b?ylesi bir hacme ula?mas?nda son d?nemdeki y?ksek riskli tutsat kredilerinin katk?s? b?y?k. ??yle ki, sadece dar gelirlilerin kulland??? ?y?ksek riskli krediler?in boyutu 1,5 trilyon dolar d?zeyine ula??yor.
    ABD?de her bireyin ya?am? boyunca kulland??? krediler ve ?dedi?i (ya da ?deyemedi?i) taksit ve bor?lardan olu?an bir kredi tarih?esi bulunuyor. T?pk? bir ?irket, ya da ?lke ekonomisi gibi bireylere kredi puan? veriliyor ve bireyler puana g?re de?i?en faiz hadlerinde kredi kullanma olana??na sahip oluyor. E?er bireyin kredi tarih?esi k?t?yse ya da yoksa, de?il kredi kullanmak, ev kiralamak hatta telefon hatt? almak dahi b?y?k bir problem haline geliyor. Ev sahibi olmak isteyen bireyler bu kredi tarih?esi ile krediyi sa?layacak finansal kurulu?a ba?vuruyor. Bir miktar nakit ve 30 seneye varan taksitlerle krediyi sa?layan kurum ad?na ipoteklenmi? bir ev sat?n alabiliyor. ?demenin ger?ekle?memesi durumunda ise eve alacakl? kurum taraf?ndan el konuluyor. Mevcut i?leyi?te finansman? ilk sa?layan kurum bu borcu ?zerinde tutmuyor ve ikinci pazarda sat?yor. ?kinci pazardaki ?irketler ise bir havuz olu?turarak piyasadaki yat?r?mc?lara hisse sat?yorlar. B?ylece ikili bir kontrattan do?an bor? ve ta??d??? risk piyasadaki binlerce yat?r?mc?ya aktar?l?yor.
    Son d?nemde d?nya piyasalar?n? sarsan tutsat krizinin perde arkas?n? g?rebilmek i?in, 2001 y?l?ndan itibaren ABD emlak piyasas?nda ya?anan geli?melere k?saca bir g?z atmakta fayda var. 2001 y?l? i?erisinde dot-com balonunun patlamas?yla ortaya ??kan krizin ?n?n? almak amac?yla FED gecelik faiz oranlar?n? 11 kez indirerek %6,5?tan %1,75 seviyesine ?ekmi?ti. 2003 Haziran?nda %1 seviyesine d??en ve 1 y?l kadar bu seviyeyi koruyan d???k faiz oranlar? asl?nda emlak balonunun ard?ndaki ba?l?ca etkenlerden biriydi. K?sacas? dot-com balonunun patlamas?yla olu?an kriz ortam?nda yaralar? sarmak amac?yla faizleri d???ren FED bu politikas?yla emlak balonunun tehlikeli boyuta ula?mas?na ?n ayak olmu?tu. Ger?ekten bu s?re?te ev al?p 2005 y?l?nda emlak fiyatlar?n?n duraklamaya ba?lad??? d?nemde sat?? yapan yat?r?mc?lar %100?lere varan karlar elde ettiler. 2006 y?l? i?erisinde ise emlak sat??lar? durma noktas?na geldi ve emlak fiyatlar? gerilemeye ba?lad?.
    2001 y?l?ndan itibaren d???k faizler ve piyasadaki at?l fonlar?n art??? kar??s?nda kimi finansal kurulu?lar? kredibilitesi zay?f olan (kredi ge?mi?i problemli olan) ki?ilere de tutsat kredisi vererek kredi hacmini artt?rmay? tercih etti. Y?ksek riskli krediler (subprime credit) olarak adland?r?lan bu krediler dar gelir gruplar?n?n da tutsat piyasas?na daha y?ksek faizlerle de olsa dahil olmas?na olanak tan?d?. Bu durum piyasa faiz oran?n?n ?zerinde faiz gelirleri elde eden tutsat yat?r?mc?lar?na k?sa vadede cazip kar olanaklar? ve yepyeni bir piyasa sunarken uzun vadede geri d?n??? riskli bir mali yap?y? da ortaya ??kard?.
    Krizin a??rla?mas?ndaki bir di?er etken ise y?ksek riskli tutsat kredilerinin faiz yap?s? oldu. ABD tutsat piyasas?nda faiz yap?s?na g?re iki farkl? kredi sistemi uygulanmakta. Bunlardan ilki sabit faizli 20, 25 ya da 30 y?ll?k krediler. Sabit faizli krediler, gelecekteki faiz riskinin kredi veren finansal kurulu?lar taraf?ndan ?stlenmesi anlam?na gelmektedir. Faiz riskinden ka??nmak isteyen al?c?lar bunun kar??l???nda piyasa faiz oran?n?n ?zerinde sabit bir faiz oran?ndan kredi kullanmay? tercih etmekteler.
    ?kinci tip kredi sistemi ise faiz riskini alacakl?dan bor?luya aktaran de?i?ken faizli kredilerdir. Yak?n zamana kadar ABD?de piyasa faiz oran? son derece d???k bir seviyede seyretti?i i?in ?zellikle ?y?ksek riskli kredilerden faydalanan? orta ve alt gelir grubundaki ki?iler de?i?ken faizli kredileri kullanmay? tercih ettiler. Ancak, FED?in son iki y?lda faiz oranlar?n? a?amal? olarak art?rmas?, konut sat?? fiyatlar? ile kira gelirlerinin de piyasa d?zeyinin alt?na inmesiyle, bu krediyi kullanan d???k gelirli gruplar, geri ?demelerini s?rd?remez hale geldiler.
    Tutsat piyasas?ndaki krizi a??rla?t?ran bir di?er etken ise ?Home equity loan? ad? da verilen ikinci ipotekler oldu. ?ok say?da orta ve dar gelirli emlak fiyatlar?ndaki h?zl? y?kseli?ten faydalanarak, artan emlak de?eri ?zerinden ikinci kez ipotek yapt?r?p, yeniden kredi alm??t?. Ev fiyatlar?ndaki art???n ortaya ??kard??? bu kredi olana?? bor? ?demeleri alt?nda ezilen yeni ev sahiplerini bir s?re i?in rahatlat?p t?ketim harcamalar?n? artt?rabilmelerine olanak sa?lad?. Elbette giderek b?y?yen bir bor? y?k? pahas?na. Emlak balonunun s?nmesi ve y?kselen faizler kar??s?nda yaln?zca kredilerin geri ?denmesi zorla?mad?, ikinci ipotekten do?an krediler de b?y?k oranda kar??l?ks?z kald?. Bu durum da krizin a??rla?mas?na neden oldu.
    FED taraf?ndan yap?lan son m?dahale de g?steriyor ki, kriz kimilerinin umdu?u gibi pek de ?yle k?sa vadede a??lacak gibi de?il. Yine ge?ti?imiz haftalarda a??klanan ABD?deki i?sizlik rakamlar?ndaki art??tan da anla??laca?? ?zere, durumu yaln?zca kimi b?y?k finansal akt?rlerin giri?ti?i sorumuz kredilerle a??lamak m?mk?n de?il. Aksine, mevcut durumu reel ekonomide ya?anan durgunlu?un finansal piyasalara yans?mas? olarak g?rmek gerekir. FED?in faiz indirimleri ?n?m?zdeki aylarda da s?rebilir ve finansal piyasalarda k?sa vadeli bir rahatlama da yaratabilir. Ne var ki, faiz indirimleri s?rd?k?e dolar?n uluslararas? piyasada de?er kayb?n?n s?rece?i ve ABD?de enflasyonun t?rman??a ge?ece?i de bir ger?ek. Yap?lan uzun vadeli riskli kredi anla?malar? ise ekonominin ?st?nde bir k?l?? gibi sallanmaya devam edecek. G?r?nen o ki, ABD ekonomisindeki geli?meleri ve d?? piyasalara yans?malar?n? daha uzun s?re tart??aca??z.
    Murat Birdal
    www.evrensel.net