konut sorununun ??z?m?nde mevcut politikalar?n s?n?rlar?

konut sorununun ??z?m?nde mevcut politikalar?n s?n?rlar?

Bug?n T?rkiye?de konut ?retimi, merkezi olarak belirlenmektedir.


Bug?n T?rkiye?de konut ?retimi, hi?bir d?nem olmad??? kadar merkezi olarak belirlenmektedir. Bu merkezde ise neredeyse art?k tek ?akt?r? yer almaktad?r: Toplu Konut ?daresi (TOK?). Bu merkezi kurum yasal anlamda kamusal bir akt?rd?r. Yani devletin bir kurumudur. Bu kurumun, T?rkiye?nin her noktas?nda ?konut ?retmek? i?in ama sadece ?konut ?retmek? i?in kollar?n? s?vad??? g?r?lmektedir.
Bu s?n?rs?z konut ?retme giri?imcili?inin, giderek derinle?en ve ?nemli bir toplumsal sorun olan konut ihtiyac?yla olan ba?? yok gibidir. Bu uzakl?k her a??dan ge?erlidir. Gerek niteliksel gerekse niceliksel olarak belirlenmi? bir toplumsal konut ihtiyac? ortaya konmadan in?a edilen konutlar, piyasan?n art?rd??? talepleri kar??lamak ?zere kendine hakl? gerek?eleri yaratmaktad?r. Bu gerek?eler her durumda ekonomik beklentiler d?zeyinde kalmaktad?r. Konut ?retimindeki ayr?mlar ise her zamankinden daha keskindir art?k. ??nk? bu ayr?m?n bir kutbunda ?ok ?zellikli l?ks konut, di?er kutbunda ise d???k gelirliler/dar gelirliler i?in ?retildi?i belirtilen standart (hatta buna d???k standartl? diyebiliriz) apartman yap?la?mas? yer almaktad?r. L?ks konutlar?n stratejik bir ?nemle daha fazla ?retilmesi, fazlas?yla ekonomik beklentilere dayanmaktad?r. TOK? bu durumun, d???k gelirliler i?in yap?lan konutlar?n kayna??n? yaratt???n? ileri s?rmektedir. Kamu arazilerini kullanmada, hatta bu arazileri istedi?i gibi planlamada b?t?n yetkileri donanm?? olan TOK?, bu s?n?rs?z yetkilerine, gecekondu alanlar?n? d?n??t?rme gibi olduk?a kritik bir alan? da katm??t?r. ??te bu noktada TOK? gibi bir kamu kurumu, devletin toplumsal sorunlar? ??zmeye d?n?k politikalar?n?n i?eri?ini de g?stermektedir.
Bug?nk? hakim konut politikalar?n?n ve ?zelinde TOK??nin yakla??m?, konut sorununu eme?in yeniden ?retimi alan?ndan kopararak, piyasan?n rasyonellerine devretmektedir. Ve bunu devletin mevcut olanaklar? ile yapmaktad?r. Bu politikan?n ?zellikle kamusal politikalar a??s?ndan ?zel bir anlam? vard?r. M?lk sahibi yapma giri?imcili?i, asl?nda hedefine m?lk sahibi olabilecek bir kesimi koymaktad?r. Yani i?sizler, d???k gelirli kesimler ve dahas? TOK? konutlar? tarz?nda toplu konutlarda ya?amak istemeyenlerin ya?ad??? konut sorunu, kamusal kanallar?n d???nda kalmaya zorlanmaktad?r. Oysa kamu politikalar?n?n toplumsal niteli?i tam da bu kesimleri korumas? ile amac?na ula??r. Daha somut ifade etmek gerekirse; devletin, toplumsal ili?kilerin s?rd?r?lmesi y?n?nde kapsaml? bir sorumlulu?u vard?r ki bu da yasal a??dan en ?st d?zeyde, ?lkenin anayasas?nda teminat alt?na al?n?r. (Bug?n g?ndeme oturmu? olan anayasa de?i?iklik ?nerisinde, bu ?er?evenin hangi ?ekilde de?i?tirilmek istendi?i ise san?r?m ayr? bir yaz?n?n merkezinde yer almas? gereken ?nemli bir konudur.)
Konut sorunu toplumsal bir sorun oldu?una g?re bu sorunun yegane ??z?m?, ki?ilerin gelir g?c?ne veya konutlar?n fiyat d?zeyine b?rak?lamaz. Bu anlamda ?ekonomik durgunlu?u a?mak? veya ?krizden ??kmak?, ?deprem riskini a?mak? gibi re?eteler, konut ihtiyac?n? ya?ayan kesimlerin ihtiya?lar?n? kar??lamaktan ?te, pratik s?reci y?nlendirmede etkili olmaktad?r. S?n?f ili?kileri a??s?ndan bak?ld???nda ise emek?i kesimlerin ya?ad??? ve nihai olarak ??z?lemeyen, b?t?n kriz d?nemlerinde a??rla?an konut sorunu devam edecek gibidir. Oysa ?zellikle kullan?m de?erine ula?man?n zorla?t??? durumlarda bu t?r toplumsal nitelikli m?dahalelerin artmas?, sermaye yat?r?mlar?n?n riskini de azaltmas? a??s?ndan sadece yoksul ve yoksunlar? de?il, di?er s?n?flar?n beklentilerini de rahatlatan bir etkiye sahiptir.

Kapitalizmin sonucu
Bug?n T?rkiye?de ya?anmakta olan ?konut sorunu?, tarihsel anlamda T?rkiye kapitalizminin yaratt??? ya?am ko?ullar?n?n s?rd?r?lemez oldu?unu g?stermeye ba?lam??t?r. Bu sorun, ?zellikle ?stanbul gibi T?rkiye ad?na gerek ekonomik, gerek k?lt?rel a??dan her g?c? kendinde bar?nd?rmas? y?n?nde geli?tirilen bir kentte en ?iddetli haliyle ya?anacak gibidir. Fakat bu alan h?l? genel siyaset kanallar? i?inde kendi ba??na pratik bir g?ndem olabilmekten uzakt?r. G?n?m?zde bu durum neden farkl? i?lemektedir? Yani sermaye s?n?f?n? olu?turan kesimler, kent yoksullar?n?n her t?rl? sosyal haklar?ndan mahrum kalarak marjinalle?mesinin yarataca?? riskleri neden ?nemsememektedir?
Bu riski toplumun y?netenlerinin g?ndeminden uzak tutabilmi? bu politik ortam, g?c?n? m?lk sahipli?i y?n?nde ilerleyen konut politikalar?n?n tavizsizli?inden almaktad?r. Bu tavizsizli?in ideolojik kayna??, neoliberal kentle?menin kapsam?n?n giderek s?n?rlar?n? geni?letmesi ile ilgilidir. Toplumsal s?n?flar?n kendi ya?amlar?n? iradi olarak y?nlendirebilecekleri siyasi kanallar?n T?rkiye a??s?ndan ?zellikle 12 Eyl?l rejimi ile kapanm?? olmas?, g?z ard? edilmemesi gereken tarihsel bir k?r?lmad?r. Bunun yan? s?ra maddi ?retim ile eme?in yeniden ?retimi aras?ndaki sosyal ba??n ??z?lm?? olmas?, konut gibi ortak ihtiya?lar?n talebine dair politik hareketlerin olu?umunu da engellemektedir.
1970?lere de?in etkisini s?rd?ren sosyal devlet anlay??? ?er?evesinde konut ?retimi, ucuz konut kiras?na y?nelik politikalar, i??i evlerinin yap?m?n? art?rmak gibi yakla??mlar, geni? uygulama alanlar? ile b?l???m ili?kilerinde iyile?me yaratm??t?. Eme?in yeniden ?retimine ba?l? her t?rl? iyile?meler gibi konut da, b?l???m ili?kilerine dair politikalar?n mevcut sorunlar?n a??lmas? i?in ?nemli bir sosyal politika alan? olabilmi?ti. Buna ra?men bu politikalar, 1970?lere gelindi?inde ciddi sorunlarla kar??la?arak krize girmi?tir.

Kapitalist kentle?me ve Paris banliy?leri
1970?lerdeki bu ortam, konut edinme y?n?ndeki toplumsal dayan??ma ?rnekleri ile bunun engellenmesine kar?? durabilmi? m?cadeleler, bug?n her zamankinden daha fazla incelenmeyi gerektirmektedir. ??nk? bu deneyimler bize emek?i s?n?flar?n konut ihtiyac?n?n ne t?r ekonomik ve siyasal ortamlarda ve ne t?r bir yakla??mla ??z?ld???n? de g?sterebilmektedir. Elbette bug?nk? ko?ullarda bu deneyimlerin ger?ekle?me ?ans?ndan bahsetmiyoruz. Yerel d?zeyde ortaya ??kan toplumsal sorunun ?lke tarihinde kendine yer a?mas? farkl? bi?imlerde ger?ekle?ebilir. Konut ?zerinden verilen m?cadelelerin ayr?m noktalar? toplumsal co?rafyaya g?re de?i?ebildi?i gibi, ekonomik, politik ve tarihsel ba?lamlarla da yak?ndan ilgilidir. ?rne?in Bat?l? kapitalist metropollerin yak?n d?nem tarihine bak?ld???nda, kentsel hareketlerin ve ?zelinde konut talebinin; devletin bu alandaki aktif rol?n?n yaratt??? maddi ko?ullar?n sa?lanma d?zeyi ile ilgili talepler bi?iminde ?ne ??kt??? g?r?l?r. Yani devletin ve kamunun g?rece etkin rol?ne ra?men yabanc? g??men i??iler, i?sizler, marjinalle?mi? di?er gruplar?n konut ihtiyac? yeterli nitelikte ve oranda sa?lanamad???ndan, g?ndelik ya?am pratiklerinde sosyal ili?kiler zay?flayarak daha politik bir hal alabilmi?tir. ?ngiltere ve Fransa metropollerinin sosyal tarihine bak?ld???nda, bu sorunlar?n 19. y?zy?ldan bu yana farkl? bi?imlerde devam etmesinin anlaml? bir a??klamas? vard?r: ?Kapitalizmin e?itsiz geli?mesi.? Tek ba??na yabanc? g??men i??ilerin ya?ad?klar? konut alanlar?n?n sorunlar?na bak?ld???nda dahi, kapitalist kentle?menin b?t?n politik ve ekonomik g?c?ne ra?men bu sorunu ??zmede nas?l yetersiz kald??? g?r?l?r. Yak?n d?nemde Paris banliy?leri ile kent merkezi aras?ndaki ayr??man?n ve gerilimin sonu?lar?n?n, ?iddetin de y?ksek oldu?u g?sterilerle d??a vurulmas? ?arp?c? bir deneyimdir.

Kent merkeziniyoksuldan ar?nd?rma
Benzer ?ekilde Londra?da da ?zellikle g??men n?fusun ya?ad??? yoksul semtlerde, sosyal ve mekansal a??dan gerilemi? bir konut ?evresi h?l? yayg?nd?r. Buralarda i?sizlik ve yoksulluk, ?iddeti de yayg?nla?t?rarak bu kesimlerin, toplumun izole edilmesini me?rula?t?rmaktad?r adeta. Bat? metropollerinde 1960 sonlar? ve 1970?ler boyunca ?kentsel yenileme?nin kent merkezlerini yoksullardan ar?nd?rarak yeniden yap?land?rmaya ?al??mas?n?n, nas?l bir yerinden etmeye ve karga?aya neden oldu?u bilinir. Kent merkezlerine dair bu yenileme, soylula?t?rma, turizme ve k?lt?r sanata dair yeniden yap?land?rma konular?, 1990 y?llar? itibariyle daha stratejik kararlar ile kapsam?n? ve etkisini art?rm??t?r. Kent topraklar?nda rant? ve spek?lasyonu da te?vik eden bu neoliberal ?abalar, her seferinde kent merkezinin yoksullardan temizlenmesiyle son bulmu?tur. New York kent merkezinde, mali sermaye ?evrelerinin k?lt?r- sanata olan ekonomik ilgilerinin pe?i s?ra; kent merkezlerinde ??k?nt? halinde olup, yabanc? g??men i??iler veya evsizler taraf?ndan kullan?lmakta olan binalar, polisiye tedbirler ile bo?alt?larak giri?imcilerin kullan?m?na sunulmu?tur. Polisiye tedbirlere ek olarak, insanlar?n ??kar?lmas?nda gaz bile kullan?lm??t?r. Bug?n ???l ???l olan bir galerinin veya bir sanat merkezinin duvar?n?n dibinde yatan evsizler, bu sorunun ??z?lmesindeki kay?ts?zl??? net olarak g?sterir.

Sonu? olarak...
Bar?nma hakk? ?zerinden geli?ecek bir kentsel hareketin niteli?i, asl?nda genel politik ili?kilerin ak???yla ba?l? durumdad?r. Yani yerelden geli?tirilecek bir hareketin kazan?mlar? s?n?rl? olacakt?r. Ayr?ca kal?c? olabilme ?ans?, yasal s?reci belirleyememesi a??s?ndan zay?ft?r. ?stanbul?da baz? ?rnekler ?zerinden izledi?imiz kadar?yla, y?k?mlara kar?? olman?n ?tesinde bir siyasete ihtiya? vard?r. Bu siyasetin her ?eyden ?nce ?ok me?ru bir kalk?? noktas? olmal?d?r. Oysa bu durum her seferinde, ?Gecekonducular haks?z bi?imde elde ettikleri evlerini-apartmanlar?n? korumaya ?al???yor? bi?imindeki tahamm?ls?z ve dar orta s?n?f anlay???n?n s?n?rlar? i?inde kalmaktad?r. Burada hassas nokta, kirac?lar ile m?lk sahipleri aras?ndaki oransal ayr?mda kendi hakim talebini y?kseltecektir. Burada ??yle bir ayr?m? bizler de yapabilmeliyiz: Kirac?lar?n korunmas? m?, yoksa m?lk hakk? da dahil olmak ?zere her t?rl? kazan?lm?? hakk?n korunmas?n? m? ?ne s?rmeliyiz? ?imdilik temel ayr?m burada d???mlenmektedir. Bir di?er politika ihtiyac? ise bug?n evlerinden edilmi?, hatta soka?a terk edilmekte olan kesimin gelece?i a??s?ndan ?nem ta??maktad?r. San?r?m en me?ru ve en g??l? talep noktas? bu konu ?zerinden olmal?d?r.
(*)Mimar Sinan G?zel Sanatlar ?niversitesi ?ehir ve B?lge Planlama B?l?m?
Dr. Besime ?en*
www.evrensel.net