evrensel olmak

evrensel olmak

?zincirlenmi? zamanlar??n pe?inde bir yazar?


?ki hafta ?nce en verimli ya??nda Diyarbak?r?da yitirdi?imiz de?erli yazar ve demokrat ayd?nlar?m?zdan Mehmed Uzun, 30 y?l ?nce, ?kendinden ba?ka bir ?ey olmaya? ba?kald?rd??? i?in ?lkesini terk etmek zorunda b?rak?lm??t?r. Yurtd???nda ba?lay?p geli?en yazma tutkusuyla, insan haklar? ve bar?? sava??m? g?ndeminden hi? d??memi?tir. Yazarak kendisinden, ?evresinden, ulusundan sonra b?t?n insanl??? kucaklamay? ona d???nd?ren olgulardan baz?lar? i?in biraz geriye d?nece?iz.
***
3 Mart 1972, gece yar?s?n? epeyi ge?mi?tir. Hen?z 19 ya??ndaki Mehmed?in Siverek?teki baba evi polislerce bas?l?r. S?k? bir aramadan sonra polisler, Mehmed?i kitaplar?yla birlikte evin ?n?nde bekleyen polis cipine bindirip merkez karakoluna g?t?r?rler. Konuldu?u odadaki ki?ileri g?r?nce, operasyonun sadece kendisi i?in olmad???n? anlayarak rahatlar. Sol d???nceye yak?n, kendisi gibi muhalif 28 K?rd?n lo?, so?uk ve sidik kokan nezarethanede 3 g?n s?reyle dayak, falaka ve her ?e?it hakaret e?li?inde ifadeleri al?n?r. Mahkemece tutuklanma karar?ndan sonra, bileklerinde kelep?e topluca bir askeri cemseye doldurularak, b?lgenin b?y?k kenti Diyarbak?r?daki askeri tutukevine g?t?r?l?rler. Buraya teslim edildiklerinde ak?amd?r. Tutukevi, askeri garnizonun tam ortas?nda, tanklarla ?evrilmi? geni? bir sahadaki birka? askeri barakad?r. Mehmed ve arkada?lar? biraz sevinmek isterler. ??nk? kulaktan kula?a duyduklar? kadar?yla, buraya getirilen tutuklular, ?nce istisnas?z Diyarbak?r?daki belirli i?kence merkezlerinden ge?irilmi?tir. Bu sevin?leri uzun s?rmez. Sabah kahvalt?s?nda haber gelir. 28 ki?i s?z konusu birimde ifade vermeye g?t?r?lecektir.
Yapacaklar? bir ?ey yoksa da, ba?lar?na gelece?i d???nd?k?e tedirgin olmakta, bir o kadar da korkmaktad?rlar. Ama nedense i?lerinde en ?ok korkan? iri yap?l? ve ?o?undan da ya?l? biridir. Mehmed?in yazd???na g?re; ?Bizimle birlikte getirilen bu tutuklunun ad?, 3 b?y?k dinin de ortak peygamberi; sabr?n, ?efkatin, vicdan ve ho?g?r?n?n sembol? ?brahim?di. Biz, ona sayg?m?z? g?stermek i?in Kek ?bram (K?rt?e ?bram A?abey) diyorduk.?
Kek ?bram??n arkada?lar?ndan daha fazla korkmas? nedensiz de?ildir. Kendisine atfedilen su?lar, iddialar, ku?kular kadar gizlenmesi m?mk?n olmayan bir su?u daha vard?r: Kek ?bram, sol avucunun i?ine b?y?k harflerle KURD yazd?rm??t?r. ?K?rd? s?zc???n?n yasak oldu?u y?llard?r. Bu s?z? a??k?a ifade etmek, K?rd oldu?unu s?yleyebilmek, hele bu s?zc??? bir de v?cudunun herhangi bir yerine yazmak, insan?n ya?am?na bile mal olabilecek kadar tehlikelidir. Kek ?bram??n durumu a??k?a umutsuz bir vakad?r. Avucunun ortas?na yazd?rd??? Kurd s?zc??? ?yle y?kamakla m?kamakla ge?ecek gibi de?ildir. ??nk? kal?c? d?vme yap?lm??t?r. ??fadeye? ba?lanmadan ?nce yap?lacak ilk kontrolde avu?taki o s?zc?k g?r?lecektir. Derken? Kek ?bram bir ??z?m bulmu?tur. K?yl? bir tutuklunun sard??? olduk?a kal?n bir sigaray? iyice t?tt?rd?kten sonra, olu?an sigara ate?iyle s?zc?kten iz kalmas?n diye avucunun i?ini hepten yakmaya ba?lar. Deh?etli ac? veren bu uzun s?reli i?lemin bitmesinden sonra Kek ?bram rahatlam??t?r. Hem ?su? unsurunu? ortadan kald?rm??, hem de i?kencecilerin ona yapaca?? i?i kendisi yapm??t?r. Ertesi g?n askerler ifadeye g?t?r?rken, eli sar?l? Kek ?bram ???kenceciler bana ?imdi bir te?ekk?r bor?ludur? diyerek arkada?lar?n? g?ld?rm??t?r.
?fadede ne mi oldu? Mehmed Uzun yaz?yor: ?Hi?bir ?ey olmad?. Ne bir kontrol ne de i?kence? Herhalde yetkililer de bizim ?nemli kimseler olmad???m?z? ve ?nemli bir ?ey de yapmad???m?z? bildiklerinden, ?st?nk?r? birka? ?ey sorduktan sonra bizi tekrar tutukevine g?nderdiler.?
***
Mehmed, dava arkada?? Kek ?bram?? uzun zaman unutmam??t?r. ?Bir k?bus olmas?na ra?men s?zl? edebiyat gelene?inin g??l? belle?iyle kendisine ait sesleri ve renkleri de bar?nd?ran ge?mi?e s???nm??? diye tan?mlad??? Kek ?bram?a d?nelim. ?Ni?in Kek ?bram avucuna asl?nda ?ok do?al bir s?zc?k olan ?Kurd? s?zc???n? yazma gere?i g?rm??t?? Ve ni?in zorda kald???nda avucunu yakarak o kadar iddial? oldu?u bir konuda y?zgeri etmi?ti? Kek ?bram??n bu her iki davran??? da, en hafif deyimiyle ?a??r?yd??. Peki Kek ?bram?? b?ylesi a??r? davran??lara zorlayan neydi?
G?r?lebilir neden belli; T?rkiye?de K?rt kimli?i ink?r edildi?i, K?rt dili resmi olarak yasakland??? i?in bir K?rt olarak Kek ?bram devletin politikas?n? protesto ederek avucunun i?ine etnik aidiyetini yazm??t?. Yani s?z konusu olan daha rahat bir ortamda yap?lm?? bir tepki, bir protestoydu. Kek ?bram??n, kaba ?iddetin dayan?lmaz korkusunu duydu?u daha zor ve tehlikeli bir ortamda yapt??? ise tepkisini, protestosunu geri almakt?. Korku ve ?iddet ortam?nda var olan? kabullenmekti. (?) Ama, zaman, ya?anan an, ne yaz?k ki insan ya?am?nda ?ok belirleyici. Kek ?bram ?rne?inde oldu?u gibi. E?er benimle ayn? kaderi payla?an o tutsak insan?n kimli?i ink?r edilmeseydi, t?m ya?am? boyunca her g?n, istisnas?z her g?n kendisine T?rk oldu?u hayk?r?lmasayd?, dili e?itim dili olarak yasaklanmasayd?; tarihi, dili, kimli?i, k?lt?r? a?a??lanmasayd? ve zorla ba?ka bir tarih, kimlik, dil ve k?lt?r ona dayat?lmasayd? ve en ?nemlisi, kendisini tutsak bir zaman?n tutsa?? olarak g?rmeseydi, avucunun i?ine kendi aidiyetini yazmak ihtiyac?n? duyacak m?yd?? Sonraki tepkisi de ?yle. E?er tutsak bir zaman?n tutsa?? oldu?unu yeniden t?m ??plakl???yla ya?amasayd?; gece yar?s? operasyonlar?, polisler, ifadeler, dayaklar, mahkemeler, tanklar, coplar, insan?n kan?n? donduracak ?ne sahip asker? tutukevleri, i?kencehaneler, a??r ceza tehditleri olmasayd? sigara ate?iyle, b?ylesine avucunu yakar m?yd?? Kek ?bramlar, yani zaman?n zincirlenmi? insanlar? d?nyan?n hemen her yan?nda var, say?lar? belki de milyarlar? buluyor. Demem ?u; arkada?lar? taraf?ndan daha sonra ?ok?a ele?tirilen, su?lanan o ?aresiz insan?n tepkisi, zamana kar?? bir tepkiydi. Hangi zamana? Kendisine ait olmayan, zorla kendisine dayat?lan tutsak bir zamana. Zincirlenmi? bir zaman.?
***
Nedir zincirlenmi? zaman?
?Somut olarak ?u: D??ar?dan ba?ka birisi (insan, g??, otorite, rejim, ordu, devlet) gelerek size ait olan ya?ama m?dahale ediyor ve etnik ya da sosyal ya da k?lt?rel ya da t?m?n? i?erecek halde ya?am?n?z? kaba g??le, arzulad??? gibi bi?imlendirmeye ?al???yor. M?dahalenin ger?ekle?ti?i an, zaman?n tutsak al?nd???, zincirlendi?i and?r. Zaman orada duruyor ve siz tutsak zaman?n bir tutsa?? oluyorsunuz. Art?k sizin i?in, size ait ne bir ge?mi?, ne bir bug?n, ne de bir gelecek s?z konusu olabiliyor. Kendi ?zg?r iradenizle ya?am?n?za bir anlam, bir i?erik veremiyorsunuz. (?) ??nk? ya?ad???n?z zaman?n egemeni siz de?ilsiniz.(?) Ne sizden ?nceki ku?aklar ne de atalar?n?z size b?yle ?zincirlenmi? zamanlar?? b?rakmak istediler. Ama miras?n?z, ya?amak zorunda oldu?unuz ger?ek bu.?
***
Bilin?lenmesini ?abukla?t?ran, ki?ili?ini ?zg?r ve evrensel olarak bi?imlendiren bulundu?u ortam, Mehmed Uzun?un yazarl???n? da haz?rlam??t?r. Geldi?i ?lkenin ola?an?st? co?rafyas? ile zengin tarihi kaynaklar?ndan beslenerek geli?tirdi?i g??l? edebiyat dili, yazma tutkusuyla bulu?makta gecikmedi. Bir s?re sonra, s?rg?n geldi?i Bat??da, i?selle?tirdi?i ?a?da? k?lt?r ve ba?ar?l? yazar kimli?iyle bir?ok edebiyat adamlar? ve sayg?n ayd?nlarla tan??t?. Edebiyat ve d?nya sorunlar?n?n konu?uldu?u toplant?lara ?a?r?lmaya ba?land?.
***
17 ?ubat 2007?de ?stanbul Bilgi ?niversitesi?ndeki ?Mehmed Uzun?un Anlat?s?? isimli uluslararas? sempozyumun kapan?? konu?mas?n?n geni? bir ?zeti, Milliyet Sanat dergisinin Eyl?l 2007 say?s?nda yay?nland?. Bir anlat? ustas?n?n unutulmaz bir metni? Yaz?n?n sonlar?nda bir yerde, sanki Mehmed karde?im sesli d???n?yor: ?Ben?? diyor, ??ki konuda kararl?y?m. Bir, ?l?m mele?inden ka?mayaca??m; iki, korkular i?inde onu beklemeyece?im de??
Sevgili karde?im Mehmed?in, ?sve??te b?rakt???n? sand??? ?l?m mele?i, demek zaman zaman akl?na geliyordu. Ne kadar ?l?m mele?i varsa, d?nyam?z?n da Mehmed Uzun gibi ya?am? g?zelle?tirip zenginle?tiren, ya?am?n b?t?n de?erlerini payla?may? ??reten ?zg?r insanlar? hep olacakt?r.
Bundan b?yle Mehmed Uzun yaln?zca K?rtlerin vicdan? de?ildir!
Not: ?stanbul?da ??kan E adl? edebiyat dergisinin eki olarak verilen, Mehmed Uzun?un ?Zincirlenmi? Zamanlar? adl? bro??r?nden geni? ?l??de yararlan?ld?. Uzun?un bu yaz?s?, ?Weimar??n 1999 Avrupa K?lt?r Ba?kenti? ilan edilmesi dolay?s?yla ?Lettre ?nternational? dergisinin ?zel iste?i ?zerine kaleme al?nm??t?r. Bro??rde ne yaz?k ki tarih unutulmu?; 2000 y?l?nda yay?nlanm?? olabilir.
Remzi ?nan
www.evrensel.net