ekim devrimi ve k?rtler

ekim devrimi ve k?rtler

?Bir halklar hapishanesi olan Rusya?dan, e?it ve ?zg?r uluslar cumhuriyeti olarak kurululan SSCB?nden s?z etmenin bile..


?nsanl?k tarihinde ?nemli bir deney olarak ya?anm?? olan sosyalizme kar?? her t?rl? karalama ve sald?r?n?n ayyuka ??kt??? bir tarih s?recinden ge?iyoruz. ?Bir halklar hapishanesi olan Rusya?dan, e?it ve ?zg?r uluslar cumhuriyeti olarak kurulmu? ve onlarca y?l ya?am?? olan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birli?i?nden s?z etmenin bile ?tebess?m? edilerek ge?i?tirildi?i bir zaman diliminden...
Konu ulusal sorun oldu?unda ise, ne yaz?k ki ezilen uluslar?n ve halklar?n kurtulu?undan s?z edenler, bu u?urda m?cadele edenler bile sosyalizme, onun birikimine ve de?erlerine ku?ku ve g?vensizlikle yakla?maktan geri durmuyorlar. Emperyalist karalama kampanyas? ?nemli bir kesimi etkisi alt?na alm?? bulunuyor. Sosyalizm, sosyalizmin halklar?n tarihinde a?t??? alt?n sayfa, ?amurla s?vanmaya devam ediliyor.
S?z konusu olan K?rtler olunca da bu de?i?miyor. 1917 Ekim Devrimi?nin insanl?k tarihinde a?t??? ????r g?r?lmek istenmiyor. K?rt halk? Irak, ?ran, Suriye ve T?rkiye?de de?i?ik d?zeylerde olmak ?zere s?ren hak ve ?zg?rl?k m?cadelesi veriyor. Bu ?lkelerin her birinde de?i?ik d?zeylerde olmak ?zere s?ren bir bask? var. Irak K?rdistan??nda yeni bir olu?um olarak geli?en K?rdistan B?lge Y?netimi bir?ok alanda geli?me g?steriyor. ABD?nin Irak i?gali ile ortaya ??kan konjonkt?r, s?regelen K?rt ulusal hak m?cadelesinde yeni bir durum yaratt?. AB ve ABD?nin ezilen uluslar, inan?lar ve k?lt?rler i?in ?umut? say?ld??? bu tarih s?recinde ????? ?srarla ger?eklerin ?zerine tutmak gerekiyor.
Ger?ek ?u ki, ulusal sorunlar?n ger?ek ??z?m?nde sosyalizm tek alternatif olmaya devam ediyor. T?m yalan ve kara propagandaya ra?men SSCB?nin ayakta kald???, bir proletarya devrimi olarak ya?ad??? on y?llar ayn? zamanda ulusal sorunlar?n nas?l ??z?lebilece?inin kan?tland??? y?llard?r.

Devrimin ilk y?llar? ve K?rtler
1917 Ekim Devrimi?ni takip eden ilk y?larda K?rtler de di?er uluslar gibi ?zg?rl??? tatt?lar. Ekim Devrimi?nden ?nce bir?ok halk gibi K?rtler de zor ve ilkel ko?ullarda g??ebe olarak ya??yor ve ?o?unlukla hayvanc?l?kla u?ra??yorlard?. ?ok az oranda arpa ve bu?day yeti?tiricili?inden ibaret olan zirai u?ra? i?indeydiler. Azerbaycan??n baz? b?lgelerinde ?ar??n ve K?rt a?iret reisinin mal? olan topraklarda t?t?n, pamuk ve pirin? ?retimi yap?l?yordu. N?fusun y?zde 99?u okur yazar de?ildi.
1924 ve daha sonra 1936 Sovyet anayasalar?, uluslar?n ve ?e?itli gruplar?n dilleri ve k?lt?rlerini korumay? g?vence alt?na alarak, k?lt?rel, ekonomik, politik e?itlik i?in b?y?k devrimci ad?mlar?n at?lmas?yla t?m uluslar?n ya?am?nda oldu?u gibi K?rtlerin ya?am?nda da b?y?k de?i?im ve d?n???mler ger?ekle?tirdi.
Kafkasya?daki k???k bir K?rt b?lgesi K?rdolojinin geli?ti?i merkez haline geldi. Birka? y?z bin n?fusa sahip da??n?k b?lgede ?ok y?nl? ve K?rtlerin gelece?ine temel te?kil edecek geli?imler ger?ekle?ti. 1921 y?l?nda Kafkas halklar?n?n, gerici ve despot y?netimleri geri getirmek i?in direnen g??leri ezmesiyle h?zl? bir geli?im ya?and?. 1921?de Arap alfabesi yerine, Ermeni alfabesinden de yararlan?larak Latin harflerinden olu?an K?rt alfabesi yarat?ld?. SSCB?nin kurulu?undan sonra Azerbaycan ve Ermenistan cumhuriyetleri s?n?rlar? boyunca uzanan b?lgede K?rtlerin ulusal varl??? ve K?rt Ulusal Otonomi B?lgesi tan?nd?. Daha sonra Otonom K?rt Eyaleti olarak resmi stat?ye kavu?an K?rtlerin ba?kenti La?in?de 1923 y?l?ndan itibaren ?Sovetskii Kurdistan? gazetesi ilk kez K?rt?e olarak bas?ld? ve1961 y?l?na kadar yay?nland?. Daha sonraki y?llarda ise Erivan, K?rt e?itimi, bilim, k?lt?r, sanat ve politikan?n merkezi oldu.

Kara propaganda bo?a ??kt?
SSCB?yi olu?turan ?lkelerden Azerbaycan, Ermenistan ve G?rcistan?da ya?ayan K?rtlerin tarihi ve geli?imi -bilerek ya da bilmeyerek yap?lan- t?m kara propaganday? bo?a ??kar?yor. 1926 y?l?nda yap?lan n?fus say?m?nda SSCB?de 150 de?i?ik ulusal dil kaydedildi. Bunlardan sadece yirmisi edebi forma sahipti. Halklar hapishanesi olan ?arl?k Rusyas??ndan kurtulmu? halklar?n ?geli?memi?? dillerine alfabe bulmak ve geli?tirmek i?in az ?aba sarf edilmedi. ?ncelikle halklar?n ana dillerini ??renmeleri ve geli?tirmeleri i?in t?m olanaklar seferber edildi. Yerel dillerde e?itim yapan okullar geli?tirildi. Devrimin ilk yirmi y?l? bu alandaki tarihi e?itsizlikleri telafi etmenin y?llar? oldu.
SSCB?de y?zlerce ulus gibi K?rtler de bir?ok hakka ilk defa kavu?uyordu.
K?rtler, Ekim Devrimi?nden ?nce ayr?mc?l??a u?rayan, k???msenen, ?ehirli toplumun en alt s?n?f?ndan say?lan, en a??r i?lere uygun g?r?len itilip kak?lan durumdan ??karak olmas? gereken sayg?n bir yere ula?t?lar. M?sl?man ve Yezidi inanc?na sahip olan K?rtlerin ezici ?o?unlu?u ?iidir. Ermenistan K?rtleri S?nni, Azerbaycan K?rtleri ?ii, G?rcistan ve Ermenistan??n bir b?l?m? ise Yezidi inanc?na mensuptur. Bir?ok fakt?r gibi dini fakt?r de mevcut durumun nedenidir.

?yi bir ya?am
Ekim Devrimi?nden sonra K?rtlerin ya?ad??? b?lge planl? ekonomi kapsam?na al?narak, eski ilkel, feodal ve bask? ko?ullar?ndan kurtuldu. ??lenmesi zor topraklar Kolhoz yoluyla i?letmeye a??ld?. K?rt ?ift?iler iyi bir ya?ama kavu?tular. ?lk y?llarda topraktan yap?lm?? kul?belerde ya?ayan halk devrimin ilerleyen y?llar?nda merkezi ?s?tma sistemi, s?cak suyu bulunan ?ok katl? modern tu?la evlerde ya?amaya ba?lad?. Elektrik, telefon olana?? ya?amlar?n? hepten de?i?tirdi. K?yler geni? ve ayn? zamanda ???kland?r?lm?? ve ?ehir merkezlerine ula?an yollara sahip oldular. Sa?l?k ve e?itim tarihte g?r?lmemi? d?zeye ula?t?. B?lgenin her yerinde tar?m ve hayvanc?l?k istasyonlar? kuruldu. K?t?phaneler, spor tesisleri giderek yayg?nla?t?. Her k?yde bir doktor, bir veteriner, bir ziraat?? bulunuyordu ve k?yl?ler her an ba?vurulabiliyordu. K?rt k?yleri iyi i?leyen, t?m halka a??k hizmetlere kavu?tu. E?itsizlik t?m alanlarda giderek azald?, e?it sosyal ve ekonomik d?zeye ula??ld?.

K?lt?rel, ekonomik ve politik geli?me
K?rt gazetesi Riya Teze (Yeni Yol) 1928 y?l?nda Erivan?da Ermenistan Kom?nist Partisi?nin deste?iyle yay?nlanmaya ba?lad?. (60 y?l yay?nlanan gazete ne yaz?k ki olanaks?zl?klardan dolay? ge?ti?imiz y?llarda yay?n?na son vermek zorunda kald?.) K?rt?e yay?n yapan Erivan Radyosu ayn? y?llarda a??ld?. Bu y?llar sadece bas?n, yay?n ve edebiyat alan?nda de?il, k???k bir n?fusa sahip olmalar?na ra?men, Ermenistan ve G?rcistan?da ya?ayan K?rtlerin, bir?ok alanda ?nemli ilerleme sa?lad?klar? y?llar oldu. 1928-1929 y?llar?nda Alfabe daha da geli?tirildi. K?rt okullar?n?n say?s? art?r?ld?. Bu y?llarda Ermenistan?da 40 K?rt okulu ve binlerce ??renci vard?. Y?ksek okullar a??ld?.
1929 y?l?ndan itibaren ders kitaplar?, sanat yap?tlar? ve periyodik yay?nlar bas?lmaya ba?land?. Latin harfleriyle Kurmanci olarak bas?lan ders kitaplar?, sanat ve politika yap?tlar? h?zla yay?ld?. Ayr?ca 1931 y?l?ndan itibaren Azerbaycan ve T?rkmenistan cumhuriyetlerinde ya?ayan K?rtler i?in Latin harflerinin kullan?ld??? alfabe haz?rland? ve y?r?rl??e girdi. K?rt?e okul kitaplar? bas?ld?. Daha sonraki y?llarda yerel dillerin yan? s?ra Rus?an?n ??renilmesi i?in 1945 y?l?nda Kiril harfleriyle haz?rlanm?? K?rt?e Alfabe de haz?rland?.
Sovyet K?rt ayd?nlar? ?evk ve heyecanla ??reniyor ve eserler veriyordu. Sovyetler Birli?i?nin kurulu?undan ?nce bu b?lgede tek bir K?rt ??retmen bile yokken, devrimden sonra k?sa s?re i?inde y?zlerce K?rt ??retmen yeti?ti. K?rt dili ve tarihi ba?ta olmak ?zere bir?ok alanda ara?t?rmalar yap?ld?. K?rtlerle ilgili ?al??ma yapan ?o?unlu?u K?rt olan ?ok say?da dilbilimci, tarih?i, m?zikbilimci, folklorcu, sosyolog 1917 Ekim Devrimi?ni izleyen y?llarda SSCB?nin ?zel ?nem verdi?i ?abalarla yeti?ti. Otuzlu y?llar?n sonunda okur-yazar olmayan kalmam??t?. T?p, matematik, fizik, kimya gibi alanlarda ?al??malar yapan K?rt bilim insanlar? ve ?ok say?da yazar yeti?ti. Bu alanda K?rt?e kitaplar bas?ld?. ?lk K?rdoloji Konferans? 1934 y?l?nda SSCB?de topland?. Moskova, Leningrad, Tiflis, Bak?, Erivan, A?kabat gibi merkezlerde e?itim g?ren Sovyet K?rtleri i?inde uluslararas? ?ne sahip yazarlar ??kt?. Erep ?emo, Q. Kurdo, E. Evdal, A. Cindi, Casime Celil, N. Mahmud akla ilk gelen isimlerdir.
K?rt halk?n?n temsilcileri yerel y?netimlerde, idari, k?lt?rel ve ekonomik kurulu?lar?n y?netiminde etkin g?revler almakla birlikte ayn? zamanda Y?ksek Sovyetlerde K?rt halk?n? temsil ettiler. ?kinci D?nya Sava???ndan sonra Ermeni Cumhuriyeti?nde aktif olarak yer al?yorlard?. Ermenistan Y?ksek Sovyeti?nde 5 K?rt vekil g?rev yap?yordu. 1946-1950 y?llar? aras?nda Moskova?da Y?ksek Sovyet i?inde bir Ermenistan K?rd? olan Siabondov halk temsilcisi olarak g?rev yap?yordu.

K?lt?r?n? serbest?e geli?tirme hakk?
K?rt tarih?ilerden Abd?laziz Yamulki 1946 y?l?nda Tahran?da yay?nlanan kitab?nda* ??yle yazmaktad?r: ?K?rdistan??n sadece Sovyetler Birli?i?ne biti?ik yerlerinde, Sovyetler Birli?i?nin s?n?rlar? i?inde bulunan b?lgelerinden insan?n y?re?ini sevin?le dolduran taptaze bir sabah r?zg?r? esiyor. Uzaktan parlayan bu me?ale, ate?in ortas?ndaki parlak alevi olu?turuyor. Bu ate?in par?alar? binlerce kilometre a?arak K?rtlere ula?s?n? Milyonlarca K?rt?e yeni bir ya?am arma?an etsin.?
?nl? K?rt yazar Kamuran Bedirxan d?nemin geli?melerini ??yle aktar?yor: ?G?n?m?zde SSCB kadar K?rtlere k?lt?r?n? serbest?e geli?tirme hakk?n?n tan?nd??? tek bir ?lke yoktur. SSCB K?rtleri, ?zg?r geli?me haklar?ndan di?er halklarla e?it olarak yararlan?yorlar.?
* Tarixa Kurd ? Kurdistan, Tahran, 1946
Ender ?mrek
www.evrensel.net