Kültür - Sanat [01.04.03]

İki gündür kar yağıyordu şehre. Benim şehrime, Diyarbekir'e. Adı savaş olarak konulan, ama kendisi savaştan başka her şeye yorumlanan bir alt-üst oluşun arifesindeyken, kar yağıyordu şehri azime. Sabahın alacasında yayan yapıldak düşmüştüm yollara. Uzun zamandı, böylesine karı görmemişti şehir. Sanki savaşın ete kemiğe bürünen söylentisini de, kentin diz boyu sıkıntılarını da kar örtüyor gibiydi.

Dudaklarımda, ıslık gibi akşamın geç saatlerinden arta kalan bir türkünün kırık dökük nağmeleri ile karda yürürken, karın çıkardığı "kart, kurt" sesleri arasında önceki gecenin muhabbetine uygun aslımızı düşünürken dillendim.

"Evlerinin önü de Zello, taxta daraba.

Malı, mülkü sattım da Zello,

verdım şaraba.

Şarapçının evi de Zello, olsun xaraba."

Dilimde türkünün hüznü, belleğimde bir gece önce ve muhabbetten sonra şafağa kadar döne döne okuduğum uzak diyarlardan gönderilen; tanışmadığım ama tanış kadar yakın olduğumu hissettiğim bir dostun şiir kitabından dizeler.

Halil İşitmen'in, Toplum Yayınevi'nden çıkan kitabı "Uzak ve Soğuk"*. Kitabın adı Uzak ve Soğuk ise de, kapağı da Avrupa'nın muhtemelen kuzeyinin puslu ve siluetli görüntüsüne ayrılmış olsa da, içindeki şiirler sımsıcak ve hasretlik.

Halil İşitmen'i hiç tanımadım. Adını da ilk duyuşum. 1945'te, benim şehrimde, Diyarbekir'de doğmuş bir Diyarbekirli. Altı çocuklu bir ailenin ortancası olarak "yeryüzünün en güzel, çünkü en hüzünlü ve kendine özgü kenti" Diyarbekirde dünyaya gelmiş. Sanat okulunu bitirmiş, bir emekçi. 1972'de Almanya'ya gitmiş. 30 yıldır oralardaymış. Ve bu otuz yıllık gurbetliğe de bir ad koymuş kavlince İşitmen, "Mecbur ve mahkûm olduğum, bu yeni hayat".

96 sayfalık kitabına elli şiir sığdırmış. Dördünün ismini de Diyarbekir ve Diyarbakır koymuş. Ama diğer şiirlerinde de yoğun bir Diyarbekir duygudaşlığı var. Ellisinden sonra yazmaya başlamış Halil İşitmen. İlk kitabı "Uzak ve Soğuk". "Ben geç kalmış, ince eleyip, sık dokuyan bir şairim" dese de gecikmemiş bir kentli şair, İşitmen dost.

"Ben Diyarbekirliyim

Amed'in nar çatlatan mısralarını

Yüklenmişim omuzuma"

Belli ki kadim şehirli olunca, ayakta tutmaya yetiyor sevdası kentin adamı. Yitip gitmiyor, araya uzun ve uzayan gurbetlik yılları girse de ;

"Onbeşinde sevdalandım

kırkikindileriyle ünlü bir şehirde

Yirmisinde dünyayı değiştirmeyi

Kırkında kendimi değiştirmeyi

öğrendim.

Gurbeti vatanımdan çıkınca anladım,

Birgün mutlaka yazacağım hayaliyle."

Yaban ellerde

Bir gül, bir karanfil, kim bilir belki de akşam sefası ve de birkaç kök hercai menekşe. Ya da badısaba ile sallanan tel tel saç olur memleket yaban ellerde şaire...

Ama şair bu. Şair yüreği ve kimin üzerine yazdığını biliyor besbelli. Kalın, ince, yırtılan kuzguni bir duman geçmiştir de, geçmemiştir o şehr-i zaman!

"Kürt, Ermeni, Yahudi, Müslüman.

Kilise, Havra, Ezan, Çan.

O şehrin içinde Allahın

izzetli oğulları kızları

Cananlar canlar"

Kimdir diye sormayın bugünün kerameti kendinden menkul modern zamanlarının keellemyekun biçarelerine, o izzetli evlatları. Onları ancak şair bilir, bir de şairce yürek çırpıntıları.

"İshak Sükuti pusuda; Nazif, vali

İbrahim Temo Kürt ; Gökalp'in

İntiharından sonradır

Turan muran, kaf dağında Şahmeran."

Otuz yıllık gurbet

Bir asri zamandır şehir. Unutulsa da kanlı divanlarda kurulu Sufî Zamanlar. Kim mağdur, kim mücrim bu günlere gelende. "Müezzin Kasım efendi, Telis Hoca mı?" seslenir kitab-ı kebirle, yıl bin dokuz yüz ellilerden. Ama, bir sükûn-u rüyadır, belki de Diyarbekir, sufî zamanlarda. Ulu Cami, Sipahi Pazarı, Şeyh Matar duruyor da, "Silinir farz-ı mahal isimler düşülür kayıtlardan."

Halil İşitmen araya otuz yıllık bir gurbetliği koysa da, içerlek yaşamaktadır memleketi Diyarbekir'i.

"Karpuz çatlatan bir seher demidir

Yanan akşamların serin

gecelere gerdek olduğu"

Sanki, Diyarbekir gecelerinin yıldızlarını beraber saymıştık birbirimizi bir kez bile görmediğimiz şairle. Seyrine doyum olmazdı, temmuz geceleri, tek tek sayılan yıldızların.

"Taht kurardık, topuzlu tahtlar

Sıtar olurduk sıtara ağaçlarında

Mahremiyetimizdi çadırımız hanemiz...

Gökte yıldız salkım saçak

Sığmaz fanusuna dar gelir

Düşer nehir-i kebir Dicle'ye

Kıpkırmızı kan olur."

Taşımış mıdır şehrinin lezzetini, ağız tadını yaban ellere şair. Eminim, taşımıştır. Halen yaban ellerdeki evinde kendi kavlince yapılmaktadır benim şehrimin yemekleri. Yoksa bu denli kavilli dillenmezdi şairce, şimdilerde unutulan şehr-i kadimin tatları.

“Kilerde kişniş kokusu

Evvel giden baharın son demidir bu.

Maltızda Meftune

Domatesten kırk türlü yemek yapardık

Dut yerdik, pekmezeyumurta kırardık

Karpuz, kavun, peynir, ekmek

(Karahübür)

Mecnun’un leyla’sı (arep).”

Mecit Ağa’nın çakıl ekmeğiyse katıktan öte... Sonrası. Evet sonrası çocukça düşlerdir, Küpeli’nin sur dibindeki havuzu silme peştemallı çocuklar.

“Söyle ey güzel kent, benim gibi kaç şair geçti buradan?” diyor İşitmen. Ve ekliyor “Şiirimi ince yazdım batıni”. Dicle’deki balıkların şarkı söylemediği aynıyla vaki olsa da, birileri senin sesini duymadalar şair, emin ol. Ve bu şehir halen duruyorsa ayakta olanca cesameti ve haysiyetiyle. Bilesin ki; senin gibi ve senden sonra da yazanlarının yüzü suyu hürmetinedir.
seyhmusdiken@yahoo.com
* Halil İşitmen. Uzak ve Soğuk (Şiirler). Toplum Kitabevi. Ankara. (0312 4187580). Aralık 2002.

Başa dön

Keşke hiç gönderilmeseydi

Şenay Aydemir

Yusuf Kunçenli’nin dokuz yıl sonra yeniden kamera arkasına geçtiği, Türkan Şoray ve Kadir İnanır’ın 25 yıl sonra yeniden bir araya geldiği “Gönderilmemiş Mektuplar” sinemalarda.

Yeşilçam döneminin bu ‘önemli’ ikilisini yeniden buluşturmak, o dönemin seyircisine nostalji yaşatmak iyi bir fikir olabilir ama; değişen sinema izleyicisini ve daha önemlisi değişen sinemayı göz ardı etmek bir filmin felaketi olabilir. Gönderilmemiş Mektuplar tam da böylesi bir felaket yaşıyor. Türkan Şoray ve Kadir İnanır’ın potansiyel izleyicisinin filme ilgiyi artıracağı muhakkak, ama Gönderilmemiş Mektuplar’ın, izleyenlerin birçoğunda hayal kırıklığı yaratacağını belirtmek gerekiyor. Dramatik yapısının sorunları, senaryonun açıkları ve oyunculuklardaki gereksiz abartı nedeniyle vasatı aşamayan film, harcanan onca emeğe bakılınca keşke bu mektup gönderilmeseydi dedirtiyor.

Yirmi yıl önce kasabasından kaçıp gitmek zorunda kalmış olan Cem, babasının son nefesine yetişebilmek için dönmüştür. Cem, gemilerde çalışarak geçirdiği bu yirmi yıllık sürgününde, bırakıp gitmek zorunda kaldığı Gülfem’i hiç unutamamış, hatta ona olan aşkını günden güne büyütmüştür. Niyeti hemen yine denizlere dönmektir. Çünkü, kardeşinin ölümünden kendisini sorumlu tutan ailesiyle ve kaçıp gitmesinin üstünden “kırk gün” geçmeden evlendiğini öğrendiği Gülfem’le yüzleşmekten kaçınıyordur. Gülfem ise Cem’in öldüğünü sanıyordur. Bu yüzden duygularını içine gömmüş, yaşamını kocası Ali ve kızı Ceren’e olan sorumluluklarıyla sınırlandırmıştır.

Film, öncelikle senaryosunda sıkıntılar yaşıyor. Kurçenli bir modern zaman Yeşilçam melodramı yapmaya kalkışmış. Ancak, “o senin baban yavrum”, “dur dinle bir dakika”, “hayır dinlemek istemiyorum”, “ben seni öldü sanıyordum” gibi bugünün seyircisinin televizyonlardan izleyip ‘mavra’ yaptığı reprikler film boyunca akıp gidiyor.

Senaryo, bir sürü yanlış anlamalar, dinlemeden çekip gitmeler ve beyaz dizi romanlarından fırlamış diyaloglarla süslü olunca, gerçeklikle bağları da zayıflıyor. Böylece, zaten filmdeki rollerinden on-onbeş yaş daha büyük olan Şoray-İnanır ikilisi, inandırıcılıklarını yitiriyorlar ve oyunculukları da doğal olmaktan çıkıyor. Üstelik film, eski usul bir melodram olduğunu daha ilk bölümünde ele veriyor ve finali öngörmek kolaylaşıyor. Zira filmi izleyenlerin büyük bir çoğunluğu, daha filmin başında Ceren’in kimin kızı olduğunu, Cem’i kimin ihbar ettiğini biliyor. Böylece öngörülebilir bir film olan Gönderilmemiş Mektuplar, seyirci için ilgi çekici olmaktan çıkıyor.

Kurçenli’nin, Amasra’nın sinema kadrajına armağan ettiği görüntüleri de yeterince etkili kullandığı söylenemez. Her ne kadar kimi sinema yazarları görüntülere övgüler düzse de, bunu Türkiye sinemasının mekânla ilişkisinin zayıflığına vermek gerekiyor. Zira, kadraja giren birkaç güzel görüntünün insanları mest etmesi kaçınılmaz. Ama denizi gören bir tepe, bir eski konak ve birkaç sahil görüntüsüyle kotarılmaya çalışılan çevre kurgusunun iyi bir değerlendirilmiş olduğu söylenemez. Küçük bir kasabada, kasaba insanlarının nasıl bir hayat yaşadıkları, dışarıdan gösterilen konakların iç dünyaları girmiyor Kurçenli’nin kadrajına. Türkiye sinemasının eski hastalığı olan suratlar akıp duruyor film boyunca. Perdeye yansıyan birkaç manzara görüntüsü dışında, filmin neden Amasra’da çekildiğine anlamak zor.

Son olarak, Şoray ve İnanır’ın oyunculuklarının sadelikten uzak, genç oyuncu Rojda Demirer fazla tiyatral olduğunu belirtmek gerekiyor. Aşkı için her şeyi göze alabilecek sadık eş rolünde Aytaç Arman’ın, iyi bir performas gösterdiğini de eklemek gerekiyor.

Başa dön

Bir numaralı halk düşmanı

Bankalar, son yıllarda birçok tartışmanın odağında yer aldılar. Aralarında Türkiye’nin de bulunduğu birçok ülkede ‘bankazedeler’ ortaya çıktı ve bu insanlar bir süre gündemi meşgul ettiler. Bankaların dünya sermayesini ellerinde tuttuğu, birçok ülkenin ekonomisini yönlendirdiği ve teslim aldığı, bugün bilinen gerçekler arasında. Ama, en fazla göz önünde olan yanı, bireysel kredilerle borçlandırdığı insanları faiz yükü altında ezmek ve bütün varlıklarını ellerinden almak oldu. Türkiye’de de temerrüt faizi adı altında yüzde 1000’leri aşan faiz uygulamalarına giden bankalar, onbinlerce insanın sıkıntı çekmesine neden olmuştu.

Avustralyalı yönetmen Robert Connolly, daha çok bağımsız bir Amerikan film havasındaki filmi “The Bank”ta, böylesine kişisel bir felaketten yola çıkarak bankaların iç dünyalarını anlatmaya girişiyor. İki parçalı bir öykü kullanan yönetmen, bir yandan banka kendilerine yanlış bilgi verdiği için iflas eden Wayne ve David’in hukuksal mücadelesi, diğer yandan da; olası borsa çöküşlerini önceden haber verebilecek bir formül bulabilmek için fraktal teorinin sınırlarında çalışan bir matematik dehası olan Jim Doyle’un banka ile olan ilişkileri.

Yönetmen Connolly, bankaların nasıl işlediklerine dair bir analiz filmi yerine, bir yanıyla tükenmiş bir ailenin mücadelesini; diğer yanıyla da Doyle aracılığıyla bankaların işleyişlerini anlatıyor. Ama filmin esas oğlanı, aslında CentaBank’ın CEO’su olan Simon O’Reilly. Bu karakter, bankaların daha fazla kâr ve daha fazla rant için neleri göze alabileceğini, önlerine çıkan engeleri aşmak için bütün yöntemleri kullanmaktan sakınmayacağını gösteriyor seyirciye. Ülkeleri tehtit etmekten, küçük çocukları öldürmeye kadar, birçok yasadışı işlemin nasıl yürütüldüğü onun kimliğinde anlatılıyor seyirciye.

Banka, biraz gerilim, biraz macera unsurlarıyla bezenmiş olsa da, gözüdönmüş kapitalizmin işleyiş yasaları hakkında ipuçları veriyor. Filmin Türkiye dağıtımcısı Bir Film, afişe şöyle bir ibare yerleştirmiş: Banka: Bir numaralı halk düşmanı.

Banka, Hollywood sağanağından kaçınmak isteyenler ve Amerika’ya katkı sunmadan ‘iyi’ film izlemek isteyenler için bu haftanın tavsiyesi.

Başa dön