Ekonomi [07.12.05]

Cari açık, bir ülkenin döviz gelirleri döviz giderlerinin altında kalırsa, ortaya çıkar. Açığın milli gelire oranının büyüklüğü, finansman biçimleri ülkenin para ve sermaye hareketlerini etkiler. Yerli paradan uzaklaşma, yerli paranın hızlı değer kaybını, akabinde ciddi reel krizleri getirir. Türkiye’nin 2000-2001 krizi, cari açık büyümesinin ardından gelen sermaye kaçışı ve finansal kırılma ile yaşanmıştı.

Bugün için Türkiye yine böyle bir tehlike altında. Son verileri anımsatalım. Yılın ilk dokuz aylık döneminin

açığı 16.4 milyar dolara, eylül sonu itibariyle son bir yıllık açık ise 21.4 milyar dolara ulaşmış durumda. Bu, dış ticaret açığındaki göreli daralmaya ve turizm gelirlerine rağmen, büyük bir açık.

Ocak-Eylül 2004 döneminde 10 milyar 619 milyon dolar olan cari işlemler açığı, bu yılın aynı döneminde ise yüzde 54 artışla 16 milyar 352 milyon dolara ulaştı. Hükümet bu yılın tümü için 21.3 milyar dolarlık cari işlemler açığı tahmin ediyor, ancak Merkez Bankası beklenti anketinde, cari işlemler açığı tahmini 22.4 milyar dolara ulaştı.

Bu açık nasıl finanse ediliyor, esas sorun bu. Ocak-eylül dönemindeki cari işlemler açığının finansman gereksinimi geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 17 artarak 12 milyar 366 milyon dolara kadar yükseldi. Finansman gereksinimi açığın altında. Neden?

Çünkü, sıcak para girişinin, başka bir tür ifadesi olan “net hata ve noksan” yaklaşık 4 milyar dolarlık bakiye vermiş görünüyor. Ancak eylülde net hata ve noksan kalemi 671 milyon dolarlık kayıt dışı döviz çıkışı yaşandığına da işaret etti.

Doğrudan yatırımlar, portföy yatırımları, krediler yoluyla borçlanmaları da kapsayan diğer yatırımlar dahil olmak üzere Türkiye’nin 27.1 milyar dolarlık sermaye ve finans hesabı oluşacağı öngörülüyor. Bu hesapla, 22 milyar dolarlık cari açık, 4.2 milyar dolarlık IMF’ye yapılacak net geri ödeme karşılanacak ve 900 milyon dolarlık rezerv birikimi sağlanacak. Hesaplanan böyle...

Yabancı sermaye istihdam yaratmıyor

Açığın finansmanında yabancı sermayenin rolüne gelince. Yabancıların Türkiye’de yaptıkları doğrudan yatırımlar, ocak-eylül döneminde 3 milyar 742 milyon dolar oldu. Geçen yıl ilk dokuz ayda 1 milyar 514 milyon dolar olan net doğrudan yabancı sermaye girişi, 2 milyar 975 milyon dolara yükselmiş görünüyor ama bunun 1 milyar dolara yakını, istihdam yaratmayan gayrimenkul satışından kaynaklanıyor. Bu önemli. Hükümet, özellikle “İstanbul’un satışı” ve özelleştirme gelirlerinin tahsilatıyla beraber bu yılın sonunda yabancı sermaye girişinin 5.2 milyar dolar olacağını öne sürüyor. Gelecek yıl da beklenti 5.3 milyar dolar.

Sıcak para girişi bu yıl önemli ölçüde artmış durumda. Geçen yıl ocak-eylül döneminde 4 milyar 455 milyon dolar olarak gerçekleşen portföy yatırımları yoluyla net giriş bu yıl 8 milyar 960 milyon dolara çıktı.

Portföy yatırımları kapsamında ise bu yıl hisse senetleri yoluyla gelen 5 milyar doların gelecek yıl 2.5 milyar dolar olması, borç senetleri yoluyla gelecek 7.4 milyar doların da 6.2 milyar dolar olarak gerçekleşmesi bekleniyor. Borç senetleri hem Hazine’nin yurtdışından yapacağı eurobond borçlanmalarını hem de yabancıların Türkiye’de Devlet iç borçlanma kağıtlarına yapacağı yatırımları kapsıyor.

Böylece Türkiye’ye portföy yatırımları kanalıyla bu yıl 12.4 milyar dolar, gelecek yıl da 8.7 milyar dolar geleceği tahmin ediliyor. Türkiye’den yurtdışına yapılacak portföy yatırımları nedeniyle yaşanacak çıkışlar nedeniyle net portföy yatırım girişinin bu yıl 11.1 milyar dolar, gelecek yıl da 7.4 milyar dolar olması öngörülüyor.

Türkiye’nin bu yıl kredi kullanımıyla net 12.5 milyar dolarlık, gelecek yıl da 12.1 milyar dolarlık dış borçlanmaya gideceği öngörülüyor.

Evdeki hesap tutmayabilir

Özet olarak, birkaç yıldır sıcak para girişi ile finansmanı sağlanan cari açığın, önümüzdeki yıllarda da önemi azalmayacak. Ekonomi, yine vereceği reel faizlere karşılık gelecek sıcak para ile dönecek. Doğrudan yabancı sermaye girişinde ise evdeki hesap, özelleştirmelerin para tahsilatı ve Dubai Tower, Galataport, Haydarpaşaport gibi projelerin satışına bağlı. Evdeki hesabın tutup tutmayacağı bir yana, bunların istihdam yaratacağı iddiası hiç gerçekçi değil. Çünkü özelleştirmeler, zaten var olan istihdamı devralmaktan ibaret. Hatta bunların tensikatlarla işsizlik yaratacağı bile söylenebilir. Gayrimenkul satışları ise istihdam yaratıcı özellikte değil.

Cari açıktaki büyümeyi, sürekli bir sıcak para girişi ve yabancı sermaye girişi ile göğüslemek, rahatlatıcı bir yaklaşım değil. Dünyanın diğer bölgelerinde sıcak paranın akabileceği alternatiflerin ortaya çıkması, Türkiye ile ilgili beklentilerin negatife dönüşmesi halinde, hem sıcak para girişinde hem de yabancı sermaye akışında bir kesinti olması mümkün.

Bu tür senaryoların ihtimal dışı tutulması ya da dikbaşlılık, bir krizi vaktinden erken davet edebilir.

Başa dön

‘Muhasebe emeği tehlikede’

Ankara Serbest Muhasebeci Mali Muşavirler Odası (ASMMMO) tarafından düzenlenen “Uluslararası Antlaşmalar ve Türkiye’de Denetime Bakış” konulu panelde sunum yapan Ekonomist Gaye Yılmaz, küreselleşme ve tekelleşme nedeniyle, muhasebe hizmetinin serbest piyasa koşullarına terk edileceğini ve muhasebe emeğinin karşılığının ucuzlaştırılacağını belirterek, meslek örgütünün bu gidişe karşı direnmesi gerektiğini ifade etti.

Önceki gün yapılan panelin açılışında konuşan ASMMMO Başkanı Mehmet Koç, muhasebe standartlarının uluslararası standartlara uygun hale getirilmesinin kaçınılmaz olduğunu belirterek, Enron şirketinde ortaya çıkan muhasebe hilelerine karşı uluslararası standartların geliştirilmesi gerektiğini söyledi. Uluslararası düzeyde denetimin meslek odalarından alınıp Dünya Bankası ve IMF tekeline aktarılmak istendiğini kaydeden Koç, muhasebeci ve mali müşavirlerin bu duruma karşı direnç göstermesi gerektiğini söyledi.

TÜRMOB Genel Başkanı Mehmet Timur ise muhasebe mesleğinin gittikçe daha önemli hale geldiğinin altını çizerek, uluslararası satndartların Türkiye’de de uygulanması gerektiğini kaydetti. Dr. Tamer Aksoy da iktisadi gelişmelerde karmaşıklık arttıkça elde edilen bilgilerin güvenilir olmasının daha da önem kazandığını belirterek, denetim olmadığında kayıpların son derece ciddi sonuçlar doğuracağının altını çizdi.

Bürolar kapanacak

Ekonomist-Araştırmacı Gaye Yılmaz ise genelde hizmetlerin özelde de muhasebe emeğinin piyasa koşullarına terk edilmek istendiğine dikkat çekti. Yılmaz, arz-talep dengesinde özel sektörde iş olanağı yaratan çok sayıda muhasebecinin emeklerinin karşılığı ücretlerin de bu şekilde düşeceğini ifade ederek, GATS hizmetler antlaşması gibi antlaşmalarla hizmetlerin serbest piyasa koşullarına teslim edilmesinin hedeflendiğini hatırlattı. Küselleşme ve tekelleşme nedeniyle çok sayıda muhasebecinin bürolarını kapatmakla karşı karşıya kalacağını vurgulayan Yılmaz, muhasebecilerin gittikçe artan sayıda işyeri sahibi olmaktan çıkarak emekçi haline geleceğini ve bu nedenle meslek örgütünün standart ücret belirlemesinin oldukça önemli olduğunu dile getirdi.

Yılmaz, kapitalizmin gelişim seyrine bakıldığında muhasebe hizmetinin ücretinin düşürülmesinin hedef haline getirildiğini vurgulayarak, Dünya Bankası’nın oluşturduğu ROTS raporunun güç ilişkilerine ve sınıfsal ilişkilere bağlı olarak hazırlandığını ve bu rapora muhasebe emeğinin savunulması anlamında karşı çıkılması gerektiğini söyledi.

Başa dön

Araplar Telsim ihalesinde iddialı

Telsim’e teklif veren şirketler arasında Arap sermayesi öne çıkıyor. Telekom’u Oger’e kaptıran Etisalat’ın bu kez kararlı davranacağı belirtiliyor.

TMSF’nin satışa çıkardığı Telsim için yabancı şirketler yarışacak. 13 Aralık’ta yapılacak ihalenin Dubaililerle Ruslar arasında çekişmeli bir yarışa sahne olması bekleniyor. Özellikle ikinci sırada kalarak Telekom’u Oger’e kaptıran Birleşik Arap Emirlikleri’nden Etisalat’ın 5.5 milyar dolara kadar çıkması sürpriz olmayacak yorumları yapılıyor.

Çalık’la birlikte Türk Telekom ihalesine katılan grup, 6.5 milyar doları gözden çıkarmıştı. Dolayısıyla rakam bu düzeyde olmasa da Telsim’e de yüksek bir fiyat verebilecekleri belirtiliyor.

Açık artırma aşamasında fiyatın 4.5-5.5 milyar dolar arasında olabileceği konuşuluyor. Diğer Dubaili grup Uluslararası Yatırım ve Telekomünikasyon AŞ ile Rus cep telefonu pazarının lideri olarak bilinen Mobile Telesystems’in çoğunluk hisselerini elinde bulunduran Sistema da bu aşamaya kalması muhtemel en iddialı gruplar arasında.

Başvurusunu Uluslararası Yatırım ve Telekomünikasyon olarak yapan Dubaili Emaar ise, 40 milyar dolarlık varlığı ile dünyanın en büyük gayrimenkul şirketlerinden birisi. Bu grubun iştirakleri arasında geçtiğimiz günlerde Türkiye’ye gelen Ziad Makkawi’nin CEO’su olduğu Dubai Bank da yer alıyor.

Başa dön